Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida asosiy vositalar hisobini halqaro va milliy standartlarda aks ettirish masalalari

Аннотация

Ushbu maqolada asosiy vositalarning tarkibi va asosiy vositalarni milliy va moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga moslashtirish hamda solishtirish masalalari yoritib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: asosiy vositalar, moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari, buxgalteriya hisobining milliy standartlari, hisobvaraqalar, modernizatsiyalash, tahlil qilish. Кириш Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида асосий воситаларни ҳисоби- ни юритишда ҳам ўзгартиришлар киритишга эътибор берилмоқда. Бу албатта хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини яхшилашга олиб келади. Жаҳон иқтисодиётига интеграллашув жараёнида асосий вазифалардан бири халқаро стандарт талабига мос келадиган маҳсулот ишлаб чиқариш ҳи- собланади. Бундай маҳсулот ишлаб чиқариш учун ишлаб чиқариш жараёни- ни модернизация қилиш, янги технологиялар жорий этиш ва қайта жиҳоз- лаш лозим. Шу нуқтаи назардан ушбу масаланинг муҳимлигини таъкидлаб, юртбошимиз Ш.Мирзиёев шундай деган: “Тармоқлар ва ҳудудларни модер- низация қилиш, уларнинг рақобатдошлик даражасини ошириш, экспорт салоҳиятини ривожлантириш масалалари доимий эътиборимиз марказида бўлиши лозим. Бунинг учун хорижий сармоялар ва илғор техналогияларни ҳамда ахборот-коммуникация тизимларини барча соҳаларга янада жалб эти- шимиз зарур бўлади. Айни шу асосда 2030 йилгача мамлакатимиз ялпи ички маҳсулотини 2 баробардан зиёд кўпайтиришга эришимиз даркор”1. Методология Асосий воситалар ҳисобини юритишда фойдаланадиган хeжжатлардан бири бухгалтерия ҳисобининг стандартларидир. Бухгалтерия ҳисобининг 1 Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз.-Т.”Ўзбекис- тон”, 2016.-28 б.- Б15-16. «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli 70 xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. милллий стандартимиз (БҲМС) ва молиявий ҳисоботнинг халқаро стандарт (МҲХС) ларидан келиб чиқиб, бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартимиз (БҲМС) ишлаб чиқилган ҳамда республикамиздаги мавжуд ҳисоб тизbмига мослаштириб қабул қилинган. Ҳар бир стандарт бoйича халқаро ва миллий стандартлар ўртасида тfфовутлар мавжуд, жумладан, асосий воситалар бўй- ича; асосий воситалар ҳисоби халқаро стандартнинг 16- стандартида юрити- лади, миллий стандартимизда эса 5-стандарт сифатида қабул қилинган. Бухгалтерия ҳисобининг халқаро стандартларида асосий воситаларга қуйидагича таъриф берилган : “Асосий воситалар-бир йилдан кўпроқ фой- дали хизмат қилиш муддатига эга бўлган ва ишлаб чиқариш ёки товарлар- ни етказиб бериш, маъмурий мақсадлар учун фойдаланадиган ёки ижара- га бериладиган активлардир”. Миллий стандартда эса қуйидагича: “Асосий воситалар - корхона томонидан узоқ муддат давомида хўжалик фаолиятини юритишда маҳсулот ишлаб чиқариш, ишларни бажариш ёки хизматлар кўр- сатиш жараёнида ёхуд маъмурий ва ижтимоий-маданий вазифаларни амалга ошириш мақсадида фойдаланиш учун тутиб туриладиган моддий активлар”. Бухгaлтeрия ҳиcoбининг ҳaр тoмoнлaмa oмилкoр вa ишoнчли вocитa- гa aйлaнишини тaъминлaш мaқcaдидa рecпубликaдa кўпгинa иcлoҳoтлaр aмaлгa oширилди, энг aввaлo, 1996 йил 30 aвгуcтдaги “Бухгaлтeрия ҳиcoби тўғриcидa”ги 279-1-coнли Қoнуннинг қaбул қилиниши вa унинг 2016 йил 13 aпрeлдaги ЎРҚ-404-coнли Қoнунигa қўшимчa ўзгaришлaр билaн тўлдирил- гaн янги тaҳрири ҳoзирги иқтиcoдиётни мoдeрнизaциялaш дaвридa acocий вocитaлaргa эҳтиёж уни ҳиcoб вa aудитни тўғри юритишдa янaдa мacъулият юклaйди. Корхоналарда асосий воситаларни доимий модернизация қилиб бориш ва улардан самарали фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади. Ушбу масалада Ўзбекистонда маълум ишлар амалга оширилган, шу жумладан, кенг жамо- атчилик муҳокамаси натижасида «Ҳаракатлар стратегиясидан – Тараққиёт стратегияси сари» тамойилига асосан ишлаб чиқилган қуйидаги еттита усту- вор йўналишдан иборат 2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбеки- стоннинг тараққиёт стратегиясида ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, техник ва технологик жиҳатдан янгилаш, транспорт-коммуникация ва ижти- моий инфратузилма лойиҳала рини амалга оширишга қаратилган фаол инве- стиция сиёсатини олиб бориш борасида муҳим вазифалар белгиланган [2]. Натижалар Халқаро стандартларда кўрсатилишича активлар асосий восита сифати- да қабул қилиниши учун қуйидаги мезонга жавоб бериши керак, яъни бир йилдан узоқ муддатга хизмат қилиши шарт. Ушбу мезонга киритилмайдиган активлар эса инвентарь тарзида қабул қилинади ва уларга эскириш ҳисо- бланмайди, асосий воситаларга эса ҳар ойда эскириш ҳисобланиб борилади. Миллий стандартимиз эса иккита мезонга асосан қабул қилинган бўлиб, яъни: а) Муддати, яъни бир йилдан ортиқ хизмат қилиши; б) Қиймати, яъни бир бирлик (тўплам) учун қиймати Ўзбекистон Респу- бликаси (харид пайтида) белгиланган энг кам ойлик иш ҳақи миқдорининг эллик бараваридан ортиқ бўлган буюмлар ва меҳнат воситалари киради. STARS International University 71 Бу талабларга киритилмайдиган активлар бизнинг ҳисобчилигимизда ҳам инвентарь кўринишида қабул қилинади ва эскириш ҳисобланмайди. Шунингдек, уларнинг ҳисобини юритишда ҳам бир қанча фарқлар мавжуд: -МХХС