O‘zbekistonda islomiy moliyalashtirishni joriy qilishda buxgalteriya hisobi va auditi masalalari

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekistonda juda katta potensial talabga ega va yaqin kelajakda keng joriy qilinishi kutilayotgan soha – islomiy moliyalashtirishni joriy qilishda buxgalteriya hisobi va auditi masalalari ahamiyati ochib berilgan. Maqolada islom moliyasi banklar va boshqa moliyaviy tashkilotlarda joriy qilinishi mobaynida buxgalteriya hisobi va auditining xalqaro islom tashkilotlari bilan hamkorlikda amalga oshirilishi O‘zbekiston iqtisodiyotiga tashqi investitsiyalarni jalb qilishda ahamiyati va islom moliyasining barcha xizmat turlaridan keng qo‘llashda xalqaro islom tashkilotlari standartlaridan foydalanishga zaruriyat borligi asoslangan. Shuningdek, O‘zbekistonda islom moliyasi xizmat turlarini keng joriy qilish bo‘yicha ilmiy xulosa va takliflar taqdim etilgan. Kalit so‘zlar: islom moliyasi, buxgalteriya hisobi va auditi, AAOIFI, standartlar, islom darchasi, islom bank ishi. Кириш Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 29 декабрда Олий Мажлисга йўллаган мурожаатномаси асосида 2022 йил 20 апрелда Ўзбеки- стон Республикасининг “Нобанк кредит ташкилотлари ва микромолиялашти- риш фаолияти тўғрисида”ги Қонуни чиқди. Ушбу Қонун орқали Ўзбекистон- да биринчи марта “исломий молиялаштириш” тушунчаси қонуний асосга эга бўлди. Микромолия ташкилотлари томонидан исломий молиялаштиришга оид хизматлар кўрсатишга қонунан рухсат берилди. Ўзбекистон Республикасидаги айрим тижорат банклари томонидан ислом дарчалари очиш бўйича ишлар амалга оширилмоқда, халқаро ислом молия ташкилотлари маблағларини мақсадли равишда муробаҳа усулида молияла- шитириш йўлга қўйилмоқда. Шунингдек, хусусий молиявий ташкилотлар (шу жумладан, fintech компа- ниялар) ислом тамойилларига тўғри келадиган муддатли сотиш ва лизинг ташкилотлари (TAIBA лизинг) томонидан ислом молияси асослари бўйича лизинг шартномалари таклиф этилмоқда. Диний эътиқодларга таянган, фоиз, кредит ва шу каби банк хизматлари- дан фойдаланишни истамаган (сўровларга асосан аҳолининг тахминан 40- STARS International University 19 50% ва хусусий бизнес вакилларининг 40-50% банкка шу сабабдан мурожаат қилмаяпти) аҳоли қатлами ва бизнес вакиллари учун исломий молиялашти- риш тамойилларига асосланган банк хизмат турлари ва нобанк ташкилотла- ри молиялаштириш хизматлари таклиф этилса, бу Ўзбекистон иқтисодиёти- нинг янада ўсиши ва ҳалигача тўлиқ фойдаланилмаётган ички инвестиция имкониятларидан тўла фойдаланишга катта туртки бўлади. Шунинг билан бирга, Ўзбекистонга қўшимча ташқи инвесторларни жалб қилиниши ҳам жуда катта аҳамиятга эга эканлигини ҳисобга олган ҳолда, шу кунгача инвестиция қилишда ислом молиясининг кенг жорий қилинмаган- лиги ва қонуний асослар яратилмаганлиги сабабли инвестиция қилолмаган бизнес вакиллари ва йирик инвесторлар учун битта муҳим жиҳатлардан бири шуки, Ўзбекистондаги барча исломий молиялаштириш механизмлари асоси- да иш юритаётган банк ва ташкилотларда халқаро ислом молия ташкилотла- ри бухгалтерия ҳисоби ва аудити стандартлари асосида иш юритилишидир. Ўзбекистонда ислом молияси хизмат турларининг кенг жорий қилиниши- нинг асосий мезонларидан бири бу Ўзбекистон Республикаси Марказий бан- ки, банклар ва банклар фаолияти тўғрисидаги қонунларга, солиқ ва фуқаро- лик кодексларига, шунингдек, бухгалтерия ҳисоби ва аудити ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ёки алоҳида қонун қабул қилиш орқали амалга оширилишидир. Халқаро ислом молия ташкилотлари ҳамда чет давлатлардаги ислом мо- лияси хизмат турларини кўрсатаётган етакчи банклар билан ҳамқорликда Ўзбекистондаги тижорат банкларида ҳамда бошқа хусусий молиявий таш- килотларда ислом молияси хизмат турларини кенг жорий этиш бўйича катта ишлар олиб борилмоқда, аммо шу билан бирга, ислом молиясининг ўзига хос хусусиятларини яхши англаб ва унинг бухгалтерия ҳисоби ва аудити бора- сида ҳам асосий стандартларига амал қилган ҳолда ташкил этиш долзарб масала ҳисобланади. Тадқиқот методологияси Мавзуни илмий ўрганиш, таҳлил ва тадқиқ этиш жараёнида тизимли таҳ- лил, статистик таҳлил каби усулларидан фойдаланилган. Мақолада, ислом молияси бўйича амалга оширилган ишлар, бу борадаги чет эл тажрибасидан келиб чиққан ҳолда ислом молияси хизмат турларини Ўзбекистонда кенг жо- рий қилишда бухгалтерия ҳисоби ва аудити стандартларига амал қилишнинг зарурий жиҳатлари кўриб чиқилган. Ислом молиясини жорий қилиш бўйича мавжуд бўлган илмий тадқиқот- ларни ўрганиш, турли тажрибаларни солиштириш, статистик маълумотлар- ни ўрганиш ва иқтисодий жиҳатдан таққослаш ва таҳлил қилиш, мантиқий фикрлаш, илмий абстракциялаш, маълумотни гуруҳлаш усулларидан кенг фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси Сўнгги 20-25 йилда ислом молияси жадал суръатларда ривожланмоқда ва бу ривожланиш асносида кўплаб стандартлар ҳам яратилмоқда, шу жумла- дан, бухгалтерия ҳисоби ва аудити соҳасида. Жаҳонда ислом молияси бўйича бухгалтерия ҳисоби ва аудити стандарт- лари бўйича энг обрўли ташкилот бу шубҳасиз AAOIFI ҳисобланади. «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli 20 xalqaro tajriba»