Ichki audit davlat moliyaviy nazoratining shakli sifatida: milliy va xalqaro jihatlar

Аннотация

Jahonda xalqaro munosabatlarning globallashuvi sharoitida mamlakat majburiyatlari qandayligi va uni o‘z resurslari bilan qanday boshqarayotganligi moliyaviy holatni tushunish asosida amalga oshiriladi. Ushbu maqolada byudjet tizimi byudjetlari ijrosi hisobini takomillashtirishda Davlat sektori uchun buxgalteriya hisobi xalqaro standartlaridan foydalanishning ahamiyati hamda ilmiy-uslubiy jihatlariga e’tibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: Byudjet hisobi, davlat sektori, moliyaviy nazorat, ichki nazorat, ichki audit, moliyaviy hisobot, moliyaviy aktiv, majburiyat, kassa usuli, hisoblash usuli, sof aktivlar КИРИШ Республикамизда амалга оширилаётган иқтисодий ислоҳотларнинг янги босқичида миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш ва макро- иқтисодий барқарорликни янада мустаҳкамлаш мақсадида давлат молиявий на- зорати тизимини мазмун ва сифат жиҳатдан замон талаблари асосида такомил- лаштириш зарурати келиб чиқмоқда. Буни – 2017–2021 йилларда “Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйичаҳаракат- лар стратегияси”нинг учинчи йўналишида келтириб ўтилган – харажатларнинг ижтимоий йўналтирилганини сақлаб қолган ҳолда Давлат бюджетининг барча даражаларида мутаносибликни таъминлаш, маҳаллий бюджетларнинг даромад қисмини мустаҳкамлашга қаратилган бюджетлараро муносабатларни такомил- лаштиришга қаратилган бандида ҳам яққол кўриш мумкин [2]. Бугунги кунда республикамизда мавжуд бўлган давлат молиявий назорат тизими асосан ташқи молиявий назоратдан иборат бўлиб, ваколатли органлар, жумладан, Ўзбекистон Республикаси Ҳисоб Палатаси, Молия вазирлиги, Солиқ қўмитаси, Бош прокуратура кабиларнинг алоҳида бўлинмалари ўз вазифалари доирасида давлат молиявий назоратини амалга ошириб келмоқдалар. Давлат молиявий назоратини кучайтириш ва самарали ишлашини таъминлашга қара- тилган қатор чора-тадбирлар амалга оширилаётганлиги ва меъёрий- ҳуқуқий STARS International University 197 ҳужжатлар қабул қилинаётганлигига қарамай бюджет ташкилотларида ма- блағлардан самарали фойдаланишда хато-камчиликлар ва ҳуқуқбузарликлар- га йўл қўйилмоқда. Бироқ, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 августда қабул қилинган – “Таълим ва тиббиёт муассасаларини молия- лаштириш механизмини ҳамда давлат молиявий назорати тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги ПҚ–3231-сон Қарори бюджет маблағлари ижросини назорат қилиш ва унинг шаффофлигини таъминлаш ҳамда давлат молиявий назорати тизимида кескин ижобий ўзгартиришлар қилишни тақо- зо этмоқда. Юқоридагилардан келиб чиқиб шуни таъкидлаш жоизки, эндиликда, респу- бликамизда бюджет маблағларидан фойдаланиш самарадорлиги илғор халқа- ро тажриба асосида такомиллаштирилади ва бунда бюджет ташкилотларида ички аудит ва молиявий назорат тизимига алоҳида эътибор қаратилади. МАВЗУГА ОИД АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ Давлат молиявий назоратида ички аудитнинг роли, аҳамияти ва уни амал- га ошириш йўналишлари хусусида сўз юритишдан олдин, ушбу тушунчанинг мазмун моҳиятини ёритиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз. Соҳага оид кўплаб адабиётлар ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда ички ау- дит тушунчасига таърифлар ва изоҳлар берилган. Ички аудиторлар инсти- тути (Тҳе институте оф интернал аудиторс) томонидан берилган таърифга кўра, – Ички аудит бу ташкилот фаолиятини такомиллаштиришга қаратилган мустақил ва холис кафолатлар ва маслаҳатлар бериш фаолиятидир. Ички ау- дит ташкилотга ўз мақсадларини рискларни бошқариш, назорат ва корпо- ратив бошқарув жараёнларининг самарадорлигини баҳолаш ва яхшилашга тизимли ва изчил ёндашиш орқали амалга оширишда кўмаклашади [6]. Ушбу таърифда ички аудитнинг мақсади ва функциялари ўз ифодасини топган бў- либ, улар умумий тарзда ифодаланган. Профессор С. Меҳмоновнинг фикрича, – “Ички аудит ташкилот томонидан сметаларни тузиш ҳамда ижросини амалга оширишни қонунчилик ҳужжат- ларига риоя қилинишини текшириш ҳамда мониторинг олиб бориш йўли билан назорат қилиш, молиявий ҳисобот маълумотларини ишончлилигини таъминлаш, бюджет смета интизомига риоя қилиш, маблағларни мақсадли ва оқилона сарфланишига йўналтирилган фаолиятдир” [5]. Ушбу таърифда ички аудитнинг бюджет ташкилотларидаги роли ва функциялари аниқ кўрса- тиб берилган. Бироқ, ички аудитнинг ташкилот бошқаруви самарадорлигини аниқлаш ва яхшилашга қаратилган таклиф ҳамда тавсиялар ишлаб чиқиш вазифаси эътиборга олинмаган. Юқоридагилардан келиб чиқиб, давлат секторида ички аудитнинг мақса- ди, аҳамияти ва вазифаларини қуйидагича акс эттиришни мақсадга мувофиқ деб ҳисобладик. Бизнинг фикримизча, бюджет ташкилотларида ички аудит деганда, бюджет маблағларининг мақсадли сарфланиши, молиявий жараён- ларнинг қонунийлиги ва молиявий назорат тизимига холисона баҳо берув- чи, ташкилот харажатларининг асосли режалаштирилиши ва сарфланиши, бошқарув қарорларининг самарадорлиги юзасидан профессионал маслаҳат- лар беришга ихтисослашган тизим тушунилади. Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 198 ТАДҚИҚОТ МЕТОДОЛОГИЯСИ Ушбу мақолада таққослаш, индукция ва дедукция,