Avtotransport korxonasida xarajatlarni boshqarishni ta’minlash bo‘yicha buxgalteriya hisobi va tahliliy ma’lumotlarni takomillashtirish

Аннотация

Ushbu maqolada avtotransport korxonalarida xarajatlar hisobini yuritish tartibi o‘rganildi. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlar hisobini boshqarish uchun boshqaruvning turli darajalarida joriy qarorlarni qabul qilish kerakligi ma’lum bo‘ldi. Av- totransport korxonasida transport turib xizmatlar xajmi hamda ko‘rsatiladigan xizmat- lar soniga qarab, ko‘rsatilgan xizmatlar narxini belgilash vazifasi aniqlandi. Shuningdek avtotransport korxonalarida xarajatlarni hisobga olishning bir nechta metodlari ko‘rib chiqildi. Kalit so‘zlar: avtotransport korxonalari, xizmatlar, xarajatlar, usullar. Замонавий иқтисодиётда транспорт харажатларини ҳисобга олишнинг асосий мақсади ҳақиқий харажатларни ўз вақтида ва тўлиқ аниқлаш, шунин- гдек, меҳнат, моддий ва бошқа турдаги ресурслардан фойдаланиш устидан назоратни таъминлашдир. Бундан ташқари, ўз фаолиятидан иложи борича кўпроқ даромад олиш учун ҳар қандай корхона ўз маҳсулотини энг мақбул нархда сотишга ҳаракат қилади. Янги Ўзбекистоннинг 2022–2026 йиллар- га мўлжалланган тараққиёт стратегиясида “Барча транспорт турларини узвий боғлаган ҳолда ягона транспорт тизимини ривожлантириш, йирик шаҳарлар ўртасида кунлик транспорт қатновлари асосида манзилга етиб бориш ва қайтиб келиш имкониятини яратиш” [1] мақсади илгари сурилган бўлиб, бу ҳам яқин йилларда транспорт соҳаси салоҳиятини ошириш усту- вор вазифалардан бири эканлигидан далолат беради. Жорий вақтда мамлакатимиз қонунчилигида амал қилиб келаётган меъ- ёрий-ҳуқуқий ҳужжатларга мувофиқ транспорт корхоналарининг фаоли- STARS International University 41 яти асосий ва асосий бўлмаган фаолият турларига бўлинади. Иқтидорли олим Ш. Эргашев республикамизда транспорт фаолиятининг мавсумийлик жиҳатларига эътиборини қаратади [2. Б. 50]. Транспорт корхоналарининг асосий фаолияти транспорт ёрдамида юк ва йўловчи ташиш орқали бажа- рилган ишлар ёки кўрсатилган хизматлар ҳисобланади. Профессор М.Б. Ка- лонов ўзининг “Автомобиль транспорти корхоналарида харажатлар ҳисо- бини так омиллаштириш” номли илмий изланишида, автомобиль транспорти корхоналарида ёнилғидан самарали фойдаланиш, сақланаётган ва ишлаб чиқаришга берилган ёқилғи назорати ҳамда ҳисобини такомиллаштириш, омбордаги, ҳайдовчилар жавобгарлигидаги ёқилғи сарфи бўйича камомад- ларни тўғри аниқлаш ва ҳисобга олиш усуллари, автомобиль транспорти корхоналарида сақланаётган ёқилғи бўйича ҳисоб, хизматлар таннархини пасайтириш ва ҳисобни тўғри ташкил этиш мақсадида автомобиль шинала- ри ва аккумуляторларни ҳисобдан чиқариш тартиби ишлаб чиқилган, авто- мобиль транспорти корхоналарида асосий воситаларни гуруҳлаш ва уларга эскириш ҳисоблаш, кўрсатилган хизматлар таннархини аниқлашдаги каль- куляция ҳисоби каби масалаларни автокорхоналар бухгалтерия ҳисобини такомиллаштиришда муҳим деб ҳисоблайди [3. Б. 160]. Амалиётда эса ав- тотранспорт корхоналарида харажатларни хисоблаш методлари бирмунча фарқ қилиб уларни қу йида кўриб чиқамиз. Автотранспорт корхоналари иқтисодий жараёнлар тўғрисида ҳар томон- лама маълумот олишга тобора кўпроқ эҳтиёж сезаётганлиги сабабли, қуй- идаги вазифаларни амалга оширишга жавоб берадиган бошқарув ҳисоби усуллари тизимини танлаш керак: – бошқарув қарорларини қабул қилиш ва режаларни тузатиш учун тез- кор ва объектив ахборот таъминоти; – ишончли нарх базасини таъминлаш; – натижалар тўғрисидаги маълумотларни олиш ва субъектнинг иқтисо- дий самарадорлигини назорат қилиш; – хизматларнинг нархини ҳисоблаш учун объектив базани таъминлаш. Хўжалик юритувчи субъектни бошқариш бошқарувнинг турли даража- ларида жорий қарорларни қабул қилишни ўз ичига олади. Вазият учун энг яхши эчимни танлаш учун ҳар бир муқобил вариант билан боғлиқ харажат- лар тўғрисида маълумотга эга бўлиш керак. Қарор қабул қилиш учун қуйи- дагилар зарур:. – товар-моддий захираларининг мақбул ҳажмини аниқлаш; – асосий воситаларни сотиб олиш, ижарага бериш ёки ижарага бериш ўртасида танлов қилиш; – хизматларни кўрсатиш ва сотиш учун мақбул дастурларни аниқлаш, алоҳида таркибий бўлинмалар тузиш ёки улардан воз кечиш тўғрисида қа- рор қабул қилиш [4, с.49]; – хизматларни тақдим этишнинг бузилиш нуқтасини ҳисоблаш. Автотранспорт корхонасида транспорт турига қараб, кўрсатилган хиз- матлар нархини белгилаш вазифаси алоҳида аҳамиятга эга. Бир томондан, бозорда мавжуд бўлган хизматларнинг нархи (товарларни ташиш) талаб Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 42 ва таклиф нисбати билан белгиланади. Бундай ҳолда, ишлаб чиқаришни ҳи- собга олиш бозор нархи ишлаб чиқариш харажатларини қоплайдими ёки йўқлигини аниқлашга ёрдам бериши керак, бузилишни таъминлаш учун харажатларни камайтиришнинг мумкин бўлган усуллари. Агар янги хиз- мат тури бозорга чиқарилса, унинг нархи нарх асосида белгиланади, чунки таққослаш учун аналоглар мавжуд эмас. Бошқа томондан, агар ташкилот давлат томонидан назорат қилинадиган стандартлаштирилган нархлар ша- роитида ишлаётган бўлса, унда харажатларни ҳисоблаш рентабеллик ва нархлар фарқлари бўйича давлат субси