Проблемы оптимизации налоговой нагрузки предприятий

Аннотация

The article provides a theoretical and practical study of the content of the tax burden and the tax burden on enterprises, the problems of optimizing the tax burden on enterprises, the views of local and foreign scientists on determining the optimal level of tax burden on enterprises. Keywords: tax burden, optimal tax burden, tax rates, tax burden on enterprises, tax relations. Кириш Маълумки, солиқ тўловчилар ўз даромадларидан давлат бюджетига муайян белгиланган қийматда солиқ тўлаб турадилар. Бу тўлов миқдори давлат томонидан белгиланади ва ушбу шартга мувофиқ мамлакат доирасида амал қилувчи турли хилдаги солиқлар жорий этилади ҳамда уларнинг ставкалари белгиланади. Солиқ тўловчиларлардан ундириладиган турли хилдаги солиқларнинг давлат бюджетига ва бюджетдан ташқари фондларга қиладиган тўловларининг умумий қиймати миқдорий жиҳатдан амалдаги солиқ юки даражасини белгилаб беради. Макроиқтисодий нуқтаи назардан солиқ юки даражасини давлат бюджетига келиб тушган барча маблағларнинг ЯИМдаги улуши ифодалаб беради. Мамлакатдаги барча корхоналарда ишлаб чиқариш жараёнида қўшилган 378 http://iqtisodiyot.tsue.uz/journal “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” (Economics and Innovative Technologies) ilmiy elektron jurnali қийматларнинг умумий йиғиндисини ҳисоблаб чиқиш пировард натижада бутун миллий иқтисодиётдаги ҳамда алоҳида олинган корхоналар миқёсидаги солиқ юки даражасини ўзаро солиштириб ҳисоблаб чиқиш имкониятини беради. Мазуга оид адабиётлар таҳлили Давлатнинг молиявий ресурсларга бўлган эҳтиёжларини қондирувчи оқилона солиқ тизими солиқ тўловчиларнинг ишлаб чиқариш ва тадбиркорлик фаолиятига салбий таъсир кўрсатмаслиги, аксинча, хўжалик юритишнинг самарали йўлларини топишга ижобий таъсир кўрсатади. Шу сабабли солиқ тўловчининг солиқ юки кўрсаткичи мамлакат солиқ тизимининг сифатини баҳолаш учун етарли бўлади. Солиқ юки мамлакат солиқ тизими кўрсаткичларининг мажмуасини ифодалайди. Алоҳида корхоналар ёки бошқа солиқ тўловчиларнинг даромадидан муайян фоизи давлатга солиқ ёки тўлов шаклида тўланади. А.Смит ўзининг «Халқлар табиати ва бойиш сабабларини ўрганиш» китобида солиқ юки даражаси билан давлат бюджетига тушувчи маблағлар ўртасидаги боғлиқликка алоҳида эътибор берган. «Давлат йиғиб олиниши қийин бўлган солиқларни юклашдан кўра солиқ юкини пасайтиришдан кўпроқ ютади. Бўш қолган маблағлар эса келгусида ғазнага солиқ тўланадиган қўшимча даромад сифатида қолиши мумкин. Шу билан бирга, давлатнинг жазолаш ва мажбурий тўлатиш билан боғлиқ қўшимча харажатлари камайиб, солиқ тўловчилар ушбу тўловларни осонлик билан амалга оширишлари мумкин[1]» деб айтиб ўтган. Икки юз йилдан ортиқ давр мобайнида молия фани солиқларнинг аҳоли даромадлари ва иқтисодиётга таъсири масаласини ўрганмоқда. Шу пайтгача, олимлар солиққа тортиш даражасининг асосийлигини ва солиқ юки кўрсаткичини белгилаш масаласини аниқлаштиришга ҳаракат қилмоқдалар. 18-19 асрларда хорижлик олимлар бюджет ва миллий даромад ўртасидаги пропорцияни, Корхоналар ва фуқаролардан солиқ олиш ўлчамларини таҳлил қилиб беришган. Солиқ юки кўрсаткичи ва иқтисодиётга таъсири ҳақида илк бор 18-асрда ишора қилинган. Бу борада Ф.Юсти солиқ юкини бюджет ва давлатнинг миллий даромади ўртасидаги боғлиқликни макродаражада ўрганган. Шу ўринда у мамлакат бюджети миллий даромаднинг олтидан бир қисмини ташкил қилиши керак деган фикрни олға сурган[2]. К.Гок давлат бюджети харажатлари ва даромадлари билан миллий даромад ўртасидаги пропорцияларини асослаб берди. У аниқ мамлакат учун реал бўлган, иқтисодий ривожланишнинг турли босқичларида ҳаққоний бўлган солиқ юкини ягона, универсал ва шу билан бирга оптимал кўрсаткичи бўлиши мумкин эмас деб ҳисоблаган[3]. Юқоридаги фикрлардан келиб чиққан ҳолда айтиш мумкинки, айни бир мамлакат ёки солиқ тўловчилар учун солиқ юки кўрсаткичини аниқ ва оптимал аниқлаш мумкин эмас, буни фақат эмпирик аниқлаш мумкин. Чунки, бошқача аниқлашнинг йўли йўқ. Алоҳида бир мамлакат учун солиқ юкини конкрет аниқлаш учун ягона методологиянинг ўзи мавжуд эмас. Тадқиқот методологияси Мазкур мақолада таҳлилнинг анализ ва синтез, индукция ва дедукция каби анъанавий усулларидан фойдаланилди. Хорижий мамлакатларнинг иқтисодчи 379 http://iqtisodiyot.tsue.uz/journal “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” (Economics and Innovative Technologies) ilmiy elektron jurnali олимлари ва тадқиқотчиларининг солиқ юкига оид фикр ва мулоҳазалари илмий- амалий жиҳатдан таҳлил қилинди ва натижалари асосида хулосалар шакллантирилган. Таҳлил ва натижалар Сўнгги пайтларда корхоналарнинг зиммасига юклатилаётган солиқ юкининг ҳаддан ташқари оғирлиги ҳамда иқтисодий фаолият юритувчи субъектлар томонидан олинадиган даромадларнинг реал қийматини яширишга уринишлар хусусида жуда кўп фикрлар юритилмоқда. Аммо шунга қарамасдан, алоҳида корхоналар зиммасига юклатилаётган солиқ юки даражасининг таркибини, ўсиш динамикасини батафсил ва аниқ ўрганиб, таҳлил қилиш амалиётда йўлга қўйилмаган. Аксарият ҳолларда корхоналарнинг маъсул шахслари корхоналар солиқлари миқдори ва қиймати белгиланиб,