Понятие и значение криминалистической экспертизы при дорожно-транспортных происшествиях

Аннотация

This article describes the importance of expert opinions appointed by the staff of the body that carries out the investigation, pre-investigation check and inquiry into the fact of road traffic accidents, for making a legal decision at the end of the case under consideration, which is directly related to the growth rate of road traffic accidents, and discusses emerging problems on practice during the investigation, points to which attention should be paid when appointing a forensic auto-technical and transport-trasological examination Keywords: Road accidents, road safety, the importance of the conclusions of autotechnical expertise and transport-trasological expertise in making a final decision. Жиноятларни тез ва тўла очиш, жиноят содир этган ҳар бир шахсга адолатли жазо берилиши, айби бўлмаган ҳеч бир шахс жавобгарликка тортилмаслиги ва ҳукм қилинмаслиги учун айбдорларни фош этиш ҳамда одил судлов фаолиятини бугунги кунда суд экспертлари иштирокисиз тасаввур этиб бўлмайди. Дарҳақиқат, суд экспертизаси одил судловни таъминлашга қаратилган ҳуқуқий институтлар орасида муҳим ўрин эгаллайди. Ҳуқуқни қўллаш билан боғлиқ бу серқирра соҳанинг жиноятларни очиш, иш бўйича ҳақиқатни аниқлаш борасидаги аҳамияти тобора ошиб бормоқда [1]. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 172-моддаси [2] мазмунида экспертиза тайинлаш учун қуйидаги асослар белгиланган: 1) иш учун аҳамиятли ҳолатлар тўғрисидаги маълумотларни фан, техника, санъат ёки касб соҳаси бўйича билими бўлган шахс ўтказадиган махсус текшириш орқали олиш мумкин бўлганда экспертиза тайинланади. Терговга қадар текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи, терговчи, прокурор, судья, мутахассислар, холисларнинг бундай билимларга эга бўлиши экспертиза тайинлаш заруратидан озод этмайди; 2) эксперт олдига қўйилган саволлар ва унинг берган хулосаси экспертнинг махсус билимлари доирасидан ташқари чиқиши мумкин эмас; 3) экспертизани Жиноят-процессуал кодексида белгиланган тартибга хилоф равишда ўтказиладиган текширув билан алмаштиришга йўл қўйилмайди. Идоравий текширув хулосаси, тафтиш ҳужжатлари, мутахассислар маслаҳати экспертиза ўтказиш заруратини истисно этмайди. 34 Современные тенденции развития науки в эпоху цифровизации Давлатимиз раҳбарининг республикамиз ҳудудидаги йўлларда содир этилаётган йўл-транспорт ҳодисалари сонининг ортиб бориши ва бунинг натижасида одамлар ўлимининг кўпайиб бораётганлиги тўғрисида жорий йилнинг 11 февраль кунидаги ўтказилган видеоселектор йиғилишида 2021 йилда республикамизда содир бўлган йўл транспорт ҳодисалари 2000 дан ортиқ одамнинг ўлимига сабабчи бўлганлиги, ўтказилган таҳлиллар йўл транспорт ҳодисаларининг 45%ни ҳайдовчиларнинг амалдаги қоидаларни менсимаслиги, 10%ни ҳайдовчиларнинг етарли малака ва тажрибага эга эмаслиги, 25%ни йўлларнинг ҳолати ва инфратузилмасининг талабга жавоб бермаслиги ҳамда 20%ни пиёдаларнинг қоидалар талабларига амал қилмаслиги натижасида юзага келганлигини, йўл транспорт ҳодисалари умумий сонининг 75%ни 35 ёшгача бўлган ҳайдовчилар содир этиганлигини таъкидлаб ўтдилар. 2022 йилда мамлакатимизда “Хавфсиз йўл ва хавфсиз пиёда” умуммиллий дастурини амалга ошириш ва бу йўналишдаги қонунчиликни такомиллаштириш зарур. Бунинг учун аввало, ҳайдовчиларни тайёрлашга ва малакасини оширишга янада эътиборни кучайтириш лозим. Йилдан- йилга автотранспорт воситалари ва ҳайдовчилар сонининг ортиши билан бирга уларнинг йўлда ҳаракатланиш маданияти, ўзаро бир-бирига нисбатан бўлган ҳурмати ва ЙҲҚ талабларига риоя этишининг пасайиб бораётгани содир этилаётган йўл транспорт ҳодисаларини кўпайиши мисолида яққол кўриниб турибди [3]. Юқорида келтирилган маълумотлардан кўриниб турибдики, Республикамизда йилдан йилга ЙТҲлар сони ортиб бормоқда. Республикамизнинг қонун ва қонун ости ҳужжатларида йўл-транспорт ҳодисаларига аниқ таъриф берилган ва бу ҳодисанинг ижтимоий хавфи нақадар катта эканлиги кўрсатилган. Жумладан, Ўзбекистон Республикасининг 2013 йил 10 апрелдаги “Йўл ҳаракати хавфсизлиги тўғрисида”ги ЎРҚ-348-сон қонунида “Йўл-транспорт ҳодисаси – транспорт воситасининг йўлдаги қатнови жараёнида содир бўлиб, фуқароларнинг ўлими ёки уларнинг соғлиғига зарар етишига, транспорт воситалари, иншоотлар, юклар шикастланишига ёки бошқа тарзда моддий зарар етказилишига сабаб бўлган ҳодиса” [4] деб таъриф берилган. Таъкидлаш жоизки, бу каби нохуш ҳодисаларнинг олдини олиш, улар билан боғлиқ ҳуқуқбузарликларга қарши курашда суд- экспертизаларининг ҳам ўрни беқиёсдир. Йўл-транспорт ҳодисалари билан боғлиқ ҳолатларда тайинланадиган экспертизалар суд-трасология экспертизасининг бир қисми бўлиб, бундай ишлар бўйича трасологик экспертизаларда кўплаб турли вазифалар бажарилади. Шу сабабли, Н.П. Майлис “Трасологик экспертизасининг назарий концепциялари ва услублари жуда ҳам кенгайиб, аллақачон криминалистик билимларнинг бу 35 Современные тенденции развития науки в эпоху цифровизации соҳаси доирасидан чиқиб кетди ҳамда суд экспертизаларнинг бошқа турлари доирасида ҳам, криминалистика билан боғлиқ бўлмаган