Оценка эффективности развития цифровых технологий в коммерческих банках Узбекистана

Аннотация

The aim of this research is to assess the effectiveness of digital development of commercial banks in Uzbekistan. The following methods were used in this assessment: survey, comparative analysis, index, correlation, statistical tables, and figures. In the end of the assessment, "Uzmilliybank" JSC, "Uzsanoatkurilishbank" JSC, "Ipoteka-bank" JSCMB, "Asakabank" JSC, and "Anor Bank" JSCS were ranked the highest positions among the banks that are effective digitally developed banks in Uzbekistan. According to the results of the assessment, the classifications of groups on digital technology offerings and effectiveness of digital development of commercial banks in Uzbekistan were formed by the researcher. Key words: digital technologies, commercial banks, assessment, effectiveness Банк соҳасида банк бизнесини стратегик режалаштиришда рақамли трансформация банк фаолиятининг устувор мақсадларидан бири ва шу сабабли ҳам тижорат банкларда рақамли технологиялар ривожланишини баҳолаш долзарб вазифа ҳисобланади. Тижорат банклари доимий равишда банклар фаолиятининг умумий самарадорлигини баҳолаб боришларида асосан молиявий-иқтисодий самарадорлик кўрсаткичларини аниқлаш билан чекланиб қолаётганлиги, рақамли технологияларнинг умумий самарадорликка бўлган таъсирини ўрганиш, рақамли технологияларни тижорат банкларида жорий этиш самарадорлигини иқтисодий-ижтимоий баҳолаш ёки рақамли технологиялар ривожланишини баҳолаш банк масъулларининг эътиборидан четда қолмоқда. Мазкур тадқиқот муаллифи томонидан Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида рақамли технологиялар ривожланиши баҳоланди ва мазкур баҳолашда Белорусь Республикасида ўтказилган тадқиқот намунаси (муаллифлар: Д.С.Шумский ва К.А.Забродская, 2021) асос қилиб олинди. Ўзбекистон тижорат банклари рақамли ривожланишини баҳолашда, банклар рақамли ривожланишини баҳолашнинг индексли методлари[1-3], банкларни рақамлаштиришнинг балл усулида ҳисобланган комплекс кўрсаткичлари, 2022 йил 1 июль ҳолатига кўра Ўзбекистон тижорат банклари соф фойда кўрсаткичлари [4] 109 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари асосида 0 дан 1 гача бўлган қийматни қабул қиладиган нисбий нормаллаштирилган кўрсаткичлар тизимидан (1-3) [5] фойдаланилди, унга кўра: Банк томонидан берилган рақамли технология таклифлари индекси Of қуйидаги формула бўйича ҳисобланади: i 𝑇𝑖 𝑂𝑓𝑖 = (1) 𝑚𝑎𝑥 {𝑇𝑖} Бу ерда, T – банкни рақамлаштиришнинг комплекс кўрсаткичи; i i max{T}- банкларни рақамлаштиришнинг комплекс кўрсаткичлари i қаторидаги максимал қиймат. Банк соф фойдаси индекси Inc қуйидаги формула бўйича ҳисобланади: i 𝐼𝑛𝑐𝑖 𝐼𝑛𝑐𝑖 = (2) 𝑚𝑎𝑥 {𝐼𝑛𝑐𝑖} Бу ерда, inc - ҳисобот даврига (ой, йил) банк фойдаси кўрсаткичи; i max{inc} – шу давр учун банк фойда кўрсаткичлари қаторидаги i максимал фойда қиймати. Банкнинг рақамли ривожланиш самарадорлиги индекси Eff «вектор i ривожланиши» методига[6] кўра қуйидаги формула бўйича ҳисобланади: 1 𝐸𝑓𝑓𝑖 = √ (𝑂𝑓𝑖2 + 𝐼𝑛𝑐𝑖2) (3) 2 Ўзбекистон тижорат банкларида рақамли технологиялардан фойдаланишни баҳолаш жараёни амалга оширилганидан сўнг мамлакатимиз тижорат банкларида рақамли ривожланиш кўрсаткичлари, яъни банкнинг соф фойда индекси 𝐼𝑛𝑐𝑖, банк томонидан берилган рақамли технология таклифлари индекси (𝑂𝑓𝑖) ва банкнинг рақамли ривожланиш самарадорлиги индекслари (𝐸𝑓𝑓𝑖) аниқланди. Мазкур кўрсаткичларга кўра, банкнинг соф фойда индекси 𝐼𝑛𝑐𝑖 нинг юқори беш ўринларини “Ўзмиллийбанк” АЖ, “Ипотека-банк” АТИБ, “Капиталбанк” АТИБ, “Ўзсаноатқурилишбанк” АТБ ва “Трастбанк” ХАБлар эгаллашган. Банк томонидан берилган рақамли технология таклифлари индекси (𝑂𝑓𝑖) бўйича юқори беш ўринларни “Ўзсаноатқурилишбанк” АТБ, “Асакабанк” АЖ, “Анор банк” АЖ, “Агробанк” АТБ, “Қишлоққурилишбанк” АТБлар, шунингдек, банкнинг рақамли ривожланиш самарадорлиги индекси (𝐸𝑓𝑓𝑖) бўйича пешқадам банклар “Ўзмиллийбанк” АЖ, “Ўзсаноатқурилишбанк” АТБ, “Ипотека-банк” АТИБ, “Асакабанк” АЖ ҳамда “Анор банк” АЖлардир. Барча индекслар бўйича ўз иштирокини юқори бешликда сақлаб қолган банк бу – “Ўзсаноатқурилишбанк” АТБ бўлди. Ўзбекистон тижорат банкларида рақамли ривожланиш кўрсаткичлари ишлаб чиқилиб, тижорат банклари рақамли ривожланиш индексларининг корреляция таҳлиллари ҳам амалга оширилди (1-жадвал). Таҳлил натижаларига кўра, банк томонидан берилган рақамли технология 110 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари таклифлари индекси билан банкнинг соф фойда индекслари ўртасида кучсиз, лекин ижобий боғлиқлик (r=0.264, p > .05), банкнинг рақамли ривожланиш самарадорлиги индекси билан банкнинг соф фойда индекслари ўртасида юқори ва ижобий боғлиқлик (r=0.620, p<.001) ҳамда банкнинг рақамли ривожланиш самарадорлиги индекси билан банк томонидан берилган рақамли технология таклифлари индекслари ўртасида жуда юқори ижобий боғлиқликлар (r=0.910, p<.001) мавжуд. 1-жадвал Ўзбекистон тижорат банклари рақамли ривожланиши индексларининг корреляция матрицаси Ўзгарувчилар Банкнинг Банк Банкнинг соф фойда томонидан рақамли индекси берилган ривожлани ра