Logistika rivojlanishi va ta’minot zanjiri boshqaruvi

Аннотация

Ushbu maqola logistika va ta’minot zanjiri boshqaruvii (TZB) evolyutsiyasini kuzatish va logistika ta’minot zanjiri operatsiyalarini rejalashtirish hamda nazorat qilishi kerak bo‘lganlar uchun yaqin kelajakda sohaning holatini loyihalashtiradi. Muammolar orasida asosiysi chegarani qamrab oluvchi buxgalteriya tizimi, ta’minot zanjiri a’zolari o‘rtasida hamkorlikning afzalliklarini bo‘lishish mexanizmi, logistika/ta’minot zanjiri menejerlarining o‘zaro munosabatlari ko‘nikmalarini oshirish va daromadga hissa qo‘shish potentsialini baholash usullarini takomillashtirish masalalari ko‘rilgan. Kalit so‘zlar: Ta’minot zanjiri boshqaruvi, taqsimlashni boshqarish mexanizmlari, taqsimot kanallari, mahsulot oqimini boshqarish. 1950-yillarga qadar logistikaga harbiy nuqtai nazardan qaralgan. Bu harbiy ob’yektlar, materiallarni xarid qilish, texnik xizmat ko‘rsatish va xodimlarni tashish bilan bog‘liq edi. Garchi bu vaqtga qadar bir nechta mualliflar inventarizatsiya xarajatlari bilan transport xarajatlari kabi bir xarajatni boshqasiga almashtirish haqida fikr bildirib boshlagan bo‘lsa-da va firma uchun to‘g‘ri tovarlarni to‘g‘ri vaqtda maqbul joyga yetkazib berishning afzalliklarini muhokama qilgan bo‘lsa-da, hozirgi vaqtda logistika bilan bog‘liq faoliyatlar atrofida turli darajadagi xizmatlar soni oshgan. Umumiy xarajat yondashuvi doirasida transport, inventar nazorati, omborxona va ob’yektning joylashuvi kabi faoliyatlar logistikaning asosiy faoliyat turlaridandir. Asosiy e’tibor firma tovarlarining tashqariga harakatiga qaratildi va kiruvchi harakatlar bilan juda kam shug‘ullandi. 1964-yilda jismoniy taqsimot doirasi kengaytirildi (Heskett va boshq., 1964-y.) jismoniy ta’minotni o‘z ichiga qamrab oldi va biznes logistikasi deb nomlanadi. Biznes logistikasining tavsiflovchi nomidan foydalanish nafaqat bu nomni harbiy logistikadan ajratib oldi, balki biznesda logistika faoliyatiga e’tibor qaratdi. Xarid qilish dastlab sotib olish faoliyati deb hisoblangan bo‘lsa-da, jismoniy faoliyatga tanish bo‘lgan ko‘plab tadbirlarni qamrab olish uchun ko‘lamni kengaytirishga harakat qilindi. Jismoniy taqsimot, logistikani o‘rganish va amaliyot 1960–1970-yillarda paydo bo‘ldi. Logistika xarajatlari yuqori edi. Milliy miqyosda AQShda logistika xarajatlari yalpi milliy mahsulotning 15 foizini tashkil etishi taxmin qilingan (Heskett va boshq., 1973-y.). Xuddi shunday, boshqa xalqlarning jismoniy tarqatish xarajatlari ham yuqori ekanligi aniqlandi. Masalan, Buyuk Britaniyada ular savdoning 16 foizini (Merfi, 1972-y.), Yaponiyada sotuvning 26,5 foizini (Kobayashi, 1973-y.), Avstraliyada esa 14,1 foizini (Stefenson, 1975-y.) va hozirgi holatga ko‘ra sotishning 10 foizini tashkil etdi. 1991-yilda Xitoyda ular YaIMning 94 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари 24 foizini tashkil etdi. Individual firma darajasida ular sotishning 32 foizini tashkil qilishi mumkin (LaLonde va Zinzer, 1976-y.). Marketing va ishlab chiqarish tahlilning nisbatan yetuk sohalari bo‘lganligi sababli, jismoniy taqsimot va logistika boshqaruv e’tibori uchun navbatdagi aniq sohalar edi. Chiqib ketish yo‘nalishi bilan jismoniy taqsimot birlamchi paydo bo‘ldi, chunki bu logistika xarajatlarining uchdan ikki qismini tashkil qiladi va u xarajatlarning tarkibiy qismi hisoblangan. Tez orada biznes logistikasi kengroq ko‘lami bilan kiruvchi harakatni o‘z ichiga oldi. Mavjud qarashlarga mos kelishini ko‘ish va kelajak yo‘nalishlari haqida biroz tasavvur qilish uchun hududlarning dastlabki tarafdorlari nimani nazarda tutganini ko‘rib chiqish foydalidir. Jismoniy taqsimot va logistikaning dastlabki ko‘rinishini TZB uchun hozirgi holati bilan solishtirganda, unchalik katta farq yo‘q. Jismoniy taqsimotni keng ma’noda xomashyo va tayyor mahsulotlar harakati va harakat tizimlarini rivojlantirish uchun mas’ul bo‘lgan biznesni boshqarish sohasi sifatida aniqlash mumkin. Vaqt va joy kommunal xizmatlari odatda jismoniy taqsimot yoki logistika faoliyati deb ataladi. Garchi marketing va ishlab chiqarish biznes doirasida o‘rnatilgan funksiyalar bo‘lib, ular jismoniy taqsimotga da’vo qilgan bo‘lsa-da, lekin ularning e’tiborsizligi jismoniy taqsimotni (logistika) alohida ob’yekt sifatida va firmaning tashkiliy tuzilmasi doirasida yangi funktsiya sifatida rivojlanishiga olib keldi. Dastlabki yillarda olimlar va amaliyotchilar ushbu sohaning ta’rifida quyidagi funksiyalarni alohida qayd etdilar: − tarqatish; − jismoniy taqsimot; − logistika; − biznes logistikasi; − integratsiyalashgan logistika; − materiallarni boshqarish; − qiymat zanjirlari; − rokrematika, yunoncha atama bo‘lib, moddiy oqimlarni boshqarishga ishora qiladi. O‘tmishdan o‘rganish kerak bo‘lgan bir qancha saboqlar mavjud. Birinchidan, jismoniy taqsimot va logistika xomashyo sotib olish nuqtalaridan yakuniy iste'molchigacha bo‘lgan mahsulot oqimi bilan bog‘liq faoliyatni boshqarish uchun keng mas'uliyatga ega bo‘lishi nazarda tutilgan edi. Ushbu sohaning ko‘lami keng bo‘lsa-d