Выявление коррупционных рисков в процессе выполнения функций государственными организациями – эффективный механизм противодействия коррупции

Аннотация

As a result of identifying potential or potential corruption threats in implementation of the functions assigned to them by public organizations and implementation of alternative and effective measures to eliminate them, possible actions of corruption nature are prevented. Keyword: public authorities, corruption risks, Integrities self-assessment, KNAB, internal control, automated system, KPI. Коррупциявий хавф-аниқлаш ва баҳолаш ишлари коррупцион нормаларни аниқлашдан ташқари, амалиётда қонунчилик ҳужжатларининг ишлаш ҳолатини ўрганади ва уни амалга ошириш жараёндаги коррупция содир қилиш усуллари ва йўлларини аниқлаш ишларини ўз ичига қамраб олган доимий ишловчи механизм ҳисобланади. Коррупция сабаблари етарли даражада батафсил ўрганилган ва бу борада С.В.Рйбак ва И.A.Гончаренконинг фикрига кўра “бу ерда катта муаммолар йўқ – барча ҳолатлари одатий эски ҳисобланади: иқтисодий беқарорлик, корхоналарнинг самарасиз ишлаши, ҳокимиятнинг алоҳида институтлари, давлат аппаратини бюрократлаштириш, бюджет маблағларини тақсимлаш, давлат буюртмалари ва харидлари, мутлақ ҳуқуқлар ва имтиёзлар, давлат мулкини тартибсиз хусусийлаштириш, банк ва бошқалар”[1]. Ушбу фикрда бўлганлар, бундай ҳолатлар коррупция учун қулай муҳит бўлиб, коррупция хавфи-хатарларини шакллантиради деб ҳисоблайди. Шу сабабли ҳам юридик адабиётларда “коррупциявий хавф-хатар” тушунчасига турлича таъриф берилади. Мисол учун, И.Н.Дементьева коррупциявий хавф-хатарларни “давлат ва муниципал бошқарув тизимига киритилган мансабдор шахсларнинг ўз мансаб ваколатларини амалга оширишда ноқонуний равишда моддий ва бошқа манфаатлар олиш мақсадидаги ҳаракат/ҳаракатсизлиги натижасида давлат ва жамият манфаатларига зарар етказиш имкониятлари” деб ҳисоблайди[2]. Бизнинг фикримизча, коррупциявий хавф-хатарлар деганда – юридик аҳамиятга эга бўлган хатти-ҳаракатларни амалга ошириш ваколатларига эга бўлган шахслар томонидан, ўз мансаб ваколатларидан фойдаланган ҳолда коррупцияга оид хатти-ҳаракатларни содир қилиш имкониятлари (схемалари) тушунилади. 248 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш Ўзбекистон Республикасида коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш ишлари бўйича биринчи ишлар 2019 йилдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасида коррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонига мувофиқ 2019 йил 1 июлдан бошлаб, давлат органлари томонидан зиммага юкланган вазифа ва функцияларни амалга оширишда юзага келадиган коррупция хавф-хатарларини вақти-вақти билан мажбурий баҳолаб бориш вазифасини амалга оширишдан бошланган. Бироқ амалда давлат органлари ўз зиммаларидаги коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш бўйича самарасиз ва амалий характерга эга бўлмаган чора-тадбирларни бажаришдан иборат бўлди. Хусусан, тарғибот тадбирларини амалга ошириш, давра суҳбатларини ўтказиш, коррупцияга қарши тарғибот материалларини тарқатиш ва бошқалар[3]. Хорижий давлатларнинг коррупциявий хавф-хатарларни баҳолаш бўйича амалиёти кўриб чиқилган қуйидаги ҳолатлар аниқланди. Хусусан, Нидерландия давлат хизматчилари фаолиятида коррупция хавфини баҳолашнинг “Self-Assessment Integriteit” ёки “SAINT” деб номланган методологиясини қўллаш амалиёти мавжуд[4]. Мазкур инглиз ҳуқуқи тамойилларига асосланган методология босқичли баҳолаш ассисментларидан иборатдир. Transparency International ташкилоти томонидан эълон қилинган 2019 йилги ҳисоботга кўра дунё мамлакатлари Коррупция хавфини бартараф этиш индекси бўйича Нидерландия 180 мамлакат орасида 8-ўринда туради. Болгарияда давлат органларидаги коррупциявий хавф-хатарларни баҳолаш ҳукумат қарори билан тасдиқланган Услубиёт[5] асосида амалга оширилади. Ушбу Услубиётга кўра, коррупциявий хавф-хатар кўрсаткичлари тўртта тоифага бўлинади: объектив (масалан, бошқарувдаги монополия, индивидуал қарорлар қабул қилиш), субъектив (масалан, бошқарув фаолияти билан боғлиқ норматив ҳужжатларни билмаслик), ички (масалан, маъмурий салоҳиятнинг етарли эмаслиги ёки самарали назоратнинг йўқлиги) ва ташқи (масалан, қонун ҳужжатларининг тез-тез ўзгариши). Молдовада давлат ташкилотларида коррупциявий хавф-хатарларни баҳолаш услубиёти ҳукумат қарори[6] билан тасдиқланган. Ушбу Услубиётга кўра, коррупциявий хавф-хатарларни баҳолаш икки босқичдан, яъни коррупциявий хавф-хатарларни баҳолаш ва аниқланган коррупциявий хавф-хатарларни минималлаштириш бўйича чораларни кўриш иборат. Литвада “Коррупциянинг олдини олиш тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ давлат ташкилотлари коррупциявий хавф-хатарларни баҳолашни ўзлари ёки бошқа мустақил ташкилотни танлаш йўли билан амалга ошириш мумкин. Шунингдек, ушбу Қонунда давлат ташкилотларида 249 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш коррупциявий хавф-хатарларни баҳолаш Литва Республикасининг “Ички назорат ва ички аудит тўғрисида”ги Қонунида белгиланган тартибда амалга оширилиши лозимлиги белгиланган. Бундан ташқари, ISO 37001:2016 “Коррупцияга қарши курашиш менеджмент тизимлари” халқаро стандартида[7] ташкилотда коррупциявий хавф