Актуальные вопросы цифровизации досудебного урегулирования споров

Аннотация

The article deals with the issues of current state and development of the processes of digitalization of judicial and out-of-court alternative dispute resolution, reflection on legislation which regulates this area, information technology capabilities, taking into account the intensive development of information and communication technologies. In addition, the article presents the author's position on goals, objectives, advantages and problems of digitalization of the activities of arbitration courts, as well as suggestions and recommendations for eliminating these problems. Keywords: information and communication technologies, video conferencing, alternative methods, dispute, digitalization, international commercial arbitration, electronic address, electronic digital signature, electronic form, electronic message, electronic document, legislation, arbitration court. Янги Ўзбекистонда сўнгги йилларда амалга оширилган кенг кўламли ислоҳотлар жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштиришга, иқтисодиётда маъмурий-буйруқбозликка асосланган бошқарув тизимидан воз кечилиб, бозор ислоҳотлари босқичма-босқич амалга оширилгани кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик учун кенг имкониятлар ва қулай шароитлар яратилишига хизмат қилмоқда. Ҳуқуқни қўллаш амалиётида, ижтимоий ҳаётда турли субъектларнинг манфаатлари тўқнашуви, улар ўртасида баҳс-мунозаралар ва низолар келиб чиқиши табиий. Низоларни ҳал этиш тизими уларни суд орқали ва судгача муқобил усуллар билан ҳал қилишни ўз ичига олади. Низоларни муқобил ҳал қилиш усуллари сифатида медиация, ҳакамлик судлари ҳамда халқаро тижорат арбитражининг қонуний асослари яратилган. Хусусан, “Ҳакамлик судлари тўғрисида”, “Медиация тўғрисида”, “Халқаро тижорат арбитраж тўғрисида” Ўзбекистон Республикасининг Қонунлари қабул қилинган[1]. Жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш, низоларни ҳал қилишнинг муқобил имкониятларини кенгайтириш, шунингдек, судларда иш ҳажмини мақбуллаштириш медиация институти, ҳакамлик судлари ва халқаро арбитражларнинг ролини тубдан оширишни тақозо этмоқда. 26 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш Ҳозирги кунда мамлакатимизда 250 дан ортиқ ҳакамлик судлари фаолият юритмоқда, халқаро тижорат арбитражлари ўз фаолиятини йўлга қўймоқда, 1000 дан ортиқ профессионал медиаторлар тайёрланди ва улардан 484 таси адлия органлари томонидан профессионал медиаторлар реестрига киритилди[2]. Ҳакамлик судларида ва халқаро тижорат арбитражларида пандемияга қадар даъво аризалари ва унга илова қилинадиган ҳужжатлар тарафлар ва ҳакамлик судьялари (арбитрлар) сонига қараб қоғоз шаклида тақдим қилинар, ҳакамлик ва арбитраж муҳокамалари эса бевосита тарафларнинг вакиллари иштирокида ўтказилар эди. 2020 йилдан бошлаб, тарафларнинг ўзаро келишувларга мувофиқ даъво аризалари, даъво аризаси юзасидан фикрномалар, тегишли ҳужжатлар электрон тарзда ҳам қабул қилинадиган бўлди, ҳакамлик ва арбитраж муҳокамаларини (кейинги ўринларда ҳакамлик муҳокамаси деб юритилади) эса онлайн тарзда ўтказиш йўлга қўйилди. Ҳакамлик судлари фаолиятини рақамлаштиришнинг ҳуқуқий асослари Ўзбекистон Республикасининг “Электрон ҳужжат айланиши тўғрисида”, “Электрон рақамли имзо тўғрисида” “Электрон ҳуқумат тўғрисида”, “Электрон тижорат тўғрисида” (янги таҳрири)ги Қонунлари[3], Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 5 октябрдаги ПФ-6079-сонли Фармони билан тасдиқланган “Рақамли Ўзбекистон — 2030” Стратегияси[4], Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 3 сентябрдаги “Суд ҳокимияти органлари фаолиятини рақамлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ни ПҚ-4818-сонли қарори[5], Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 31 июлдаги “Рақамли технологиялар ва сунъий интеллектни ривожлантириш илмий-тадқиқот институти фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”ги 475-сонли қарори[6] ва бошқалар қабул қилинди. “Ҳакамлик судлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 12-моддасига мувофиқ ҳакамлик битими ёзма шаклда тузилади. Ҳакамлик битими шартноманинг таркибий қисми бўлган шартнома шарти ёки алоҳида битим тарзида расмийлаштирилиши мумкин. Ҳакамлик битими, агар у ҳакамлик битими тарафлари томонидан имзоланган ҳужжатда ифодаланган бўлса ёки бундай битимни қайд этишни таъминловчи электрон ёхуд бошқа алоқа воситаларидан фойдаланилган ҳолда хатлар ёки хабарлар алмашиш йўли билан тузилган бўлса, ёзма шаклда тузилган ҳисобланади. 27 Суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятида рақамлаштириш Маълумот учун: Электрон хабар тарафлар маълумотларни юбориш орқали узатадиган ҳар қандай хабарни англатса; маълумотлардан хабардор қилиш электрон, магнит, оптик ёки худди шундай воситалар, шу жумладан, электрон маълумотлар алмашиш, электрон почта, телеграмма, телекс ва телефакс ёрдамида, бироқ улар билан чекланмаган ҳолда тайёрланган, юборилган, қабул қилиб олинган ёки сақланаётган ахборотни англатади. Қонунга кўра ҳакамлик муҳокамаси қоидалари – ҳакамлик судида низони ҳал э