АВТОМОБИЛЬ ЙЎЛЛАРИ ҚУРИЛИШ СОҲАСИДА ШАҲАРСОЗЛИК НОРМАЛАРИ ВА РЕСУРС СМЕТА НОРМАЛАРИНИНГ АҲАМИЯТИ ВА МУАММОЛАРИ

Аннотация

This article analyzes the scientific and practical issues related to urban development standards, technical control, resource estimation standards and their practical application in the field of highway construction. The dangers of corruption in this field, ensuring legality in the relationship between the contractor and consulting engineer, and the actual aspects of the introduction of innovative technologies and international standards in road construction are highlighted. Laboratory control, use of geosynthetic materials, cage and densification technologies, and the legal and economic basis of Resource Estimate Norms (RESM) were 5 0 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ thoroughly examined in the study. The article also developed scientifically based suggestions and recommendations for the development of the industry. Key words: highways, urban planning standards, RESM, technical control, road surface, asphalt concrete, corruption, consulting engineer, geosynthetic materials. Кириш «Бугунги кунда шавқатсиз рақобат тобора кескин тус олмоқда. Бундай мураккаб шароитда замонавий илм-фан ва инновация ютуқларини кенг жорий этиш бўйича биз узулуксиз иш олиб боришимиз керак» - Ш.М.Мирзиёев Автомобиль йўллари мамлакатнинг транспорт инфратузилмаси ва иқтисодий ривожланишининг асосий таркибий қисми ҳисобланади. Замонавий йўллар нафақат транспорт ҳаракатининг хавфсизлигини, балки иқтисодий алоқалар, логистика тизими ва аҳоли пунктлари ўртасидаги интеграцияни таъминлайди. Ўзбекистонда автомобиль йўллари қурилиши, реконструкцияси ва таъмири соҳаси қатор меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар, жумладан, Шаҳарсозлик кодекси, давлат стандартлари ва Вазирлар Маҳкамаси қарорлари асосида амалга оширилади. Сўнгги йилларда йўл қурилиши соҳасида инновацион материаллар, замонавий техника, рақамлаштирилган назорат тизимлари ва халқаро стандартларни жорий этиш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бироқ амалиётда лойиҳа-смета ҳужжатларига риоя қилмаслик, пудратчилар томонидан арзон ва паст сифатли материаллардан фойдаланиш, техник назоратнинг етарли даражада бўлмаслиги ва коррупция каби муаммолар ҳам мавжуд. А.Х.Ураков ва М.Т.Маматкуловлар ШНК 2.05.02-07 ва эски нормалар транспорт юкларининг 20–30 йил ичидаги ўсишини (осевой юк 21% га ошган) умуман ҳисобга олмаганлигини, материалларнинг бузилиш интенсивлиги ва “остаточная деформация” тўпланиши бўйича ҳеч қандай белгилар йўқлигини, оқибатда йўлларнинг 70% га яқини таъмирга муҳтож ҳолга келаётганлигини баён қилишлаган1. С.З.Қурбонов ШНК 2.05.02-07 ва МҚН 46-08 да иссиқ-қуруқ иқлим учун юқори ғовакли асфальтбетон тури тавсия қилинмаганлигини, оддий ғовакликдагиси қўлланилиб, иссиқлик ўтказувчанлик паст бўлиб, “колея” тезда пайдо бўлаётганлигини, юқори ғовакли тур иссиқликни яхши тарқатишлигини таклиф қилиб, унда сув тез сизиб чиқиб кетишлигини, чидамлилик юқори эканлигини баён қилган2. БМТ йўл хавфсизлиги бўйлаб махсус элчи Jean Todt 2021 йилда Ўзбекистонда ўтказилган халқаро йиғилишда “Ўзбекистон йўлларининг 3 йилдизли стандартга (халқаро бахолаш тизими) мослаштириш”ни таклиф қилиб, ҳозирги нормалар (ШНК 2.05.02-07 каби) 1 А.Х.Ураков ва М.Т.Маматкуловлар “Некоторые вопросы прогнозирования деформации и разрушения на автомобильных дорогах” номли мақоласи. 2 С.З.Қурбонов “юқори ғовакли (высокопористый) асфальтбетонни Ўзбекистон шароитига таклиф қилиш” номли мақоласи 5 0 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ иқлим ва юк оғирлигини етарли даражада қабраб олмаганлигини, янги йўлларни барча фойдаланувчилар учун хавфсиз қуриш зарурлигини баён қилган3. Осиё Таълим Банки бўйлаб бош мутахассис Япония фуқароси Satoru Yamadera 2023 йилдаги “Ўзбекистон йўлларини иқлимга чидамли қилиш” мақоласида Ўзбекистоннинг геометрик нормалари (йўл кенглиги, чуқурлиги) “қаттиқ ва ортиқча” — паст трафикли йўллар учун ҳам халқаро стандартлардан юқори эканлигини, бу иқлим ўзгариши (иссиқлик, сув тошқини) ни ҳисобга олинмаганлигини баён қилиб, рақамли платформа орқали нормаларни янгилашни таклиф қилган4. Халқаро AASHTO (АҚШ) Marshall Stability усули, CBR баҳолаш, қопламаларнинг хизмат муддати 20–25 йил, EN (Европа) асфальтобетон стандарти EN 13108, геосинтетик материаллар EN ISO 10319 тажриба ва стандартлардан фойдаланаётган бўлса, илмий изланишлар давомида Ўзбекистонда ушбу стандартлар босқичма-босқич жорий этилаётганлигини кузатиш мумкун. Шундай экан автомобиль йўллари қурилишидаги меъёрий, технологик ва иқтисодий масалаларни комплекс ёритиш, соҳадаги муаммоларни илмий асосда таҳлил қилиш ҳамда амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Шаҳарсозлик нормалари йўл қурилишида техник талаблар, геодезик параметрлар, қоплама таркиби, қиялик ва гидрология ҳисоблари каби жиҳатларни белгиловчи асосий ҳужжат ҳисобланади. Улар лойиҳа-смета ҳужжатларини стандартлаштириш, техник параметрларни ягона меъёрда белгилаш, қурилиш ишларини реж