TALABALARDA TANQIDIY FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHGA QARATILGAN METODIK YONDASHUVLAR

Аннотация

В данной статье анализируются методические подходы, направленные на формирование у студентов навыков критического мышления. В современных условиях глобализации подготовка самостоятельно мыслящих, аналитически и критически мыслящих специалистов в системе высшего образования является одной из актуальных задач. В статье освещены теоретические основы, нормативно-правовая база и значение критического мышления в образовательном процессе. Также представлены результаты мини-исследования, проведенного по развитию навыков критического мышления у студентов с помощью интерактивного метода - проблемного обучения, дискуссии, тематического исследования и органайзера графиков. Ключевые слова: Критическое мышление, методический подход, студент, образовательный процесс, инновационные методы, интерактивные технологии, самостоятельное мышление. 177 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 1. Kirish Bugungi globallashuv jarayonida ta’lim tizimiga qo‘yilayotgan talablar kundan-kunga ortib bormoqda. Ayniqsa, oliy ta’limda yosh avlodni mustaqil fikrlovchi, tanqidiy yondasha oladigan, tahliliy mulohaza yurita biladigan mutaxassis sifatida tayyorlash — dolzarb masalaga aylanmoqda. Tanqidiy fikrlash bu — insonning o‘z fikrini asoslash, muammoga turli rakurslardan yondashish, mavjud ma’lumotlarni shubha ostiga olib, ishonchli xulosalar chiqarish qobiliyatidir. Bu kompetensiya ayniqsa talabalar uchun zarur bo‘lib, ularni faqat bilim oluvchi emas, balki bilim yaratuvchi subyektga aylantiradi.Shu nuqtai nazardan, talabalarda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda qanday metodik yondashuvlar samarali ekani muhim ilmiy- amaliy masala sifatida ko‘rilmoqda. Maqolaning maqsadi – tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiluvchi samarali metodik yondashuvlarni aniqlash va ularni talabalarga tatbiq etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdir. 2. Asosiy qism 2.1. Tanqidiy fikrlash: nazariy asoslari Huquqiy asoslar. O‘zbekiston Respublikasi taʼlim siyosatining zamonaviy yo‘nalishlari Prezident qarorlari va Vazirlar Mahkamasining tegishli hujjatlari orqali belgilangan. Xususan, oliy taʼlim va ilm-fan sohasida davlat boshqaruvini takomillashtirishga qaratilgan PQ-200 qarori oliy taʼlim muassasalarida innovatsion pedagogik amaliyotlarni, talabalarning ijodiy va ijtimoiy faolligini rag‘batlantirishga qaratilgan tashabbuslarni mustahkamlashni belgilaydi, bu esa tanqidiy fikrlashni shakllantirish uchun institutsional imkoniyatlarni kengaytiradi. Lex.uz Shuningdek, PQ-5188 hamda unga bog‘liq Vazirlar Mahkamasi hujjatlari pedagogik mahorat va mamlakatdagi ixtisoslashtirilgan taʼlim markazlarini rivojlantirish orqali o‘qituvchilarning metodik salohiyatini oshirishni nazarda tutadi; bu esa metodik yondashuvlar va sinf ichidagi interaktiv usullar (munozara, loyiha-ishlari, kasus tahlili) uchun qonuniy asos yaratadi. Baholash tizimiga oid nizomlar va qarorlar (modul tizimiga oid 2780-seriyali hujjatlar, 824-son va boshqa tahrirlar) talabaning analitik va tanqidiy ko‘nikmalarini o‘lchashda konkret meʼzonlar va talablarni belgilaydi — shuning uchun maqolada baholash vositalarini (analitik topshiriqlar, projektdan himoya, rubric’lar) huquqiy jihatdan asoslash mumkin. Lex.uz+2Lex.uz+2 Tanqidiy fikrlash tushunchasiga turli pedagog va psixolog olimlar tomonidan har xil ta’riflar berilgan. M. Lipman fikricha, tanqidiy fikrlash – bu “o‘ylab ko‘rilgan, tushunilgan va asoslangan fikrlar orqali qaror qabul qilish jarayoni”. D. Halpern esa uni “sifatli va samarali fikrlash” deb ataydi. Tanqidiy fikrlashning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:  Tahlil qilish: ma’lumotlarni ajratish, qismlarga bo‘lish, sabab-oqibat aloqalarini aniqlash;  Baholash: fikrlarning ishonchliligini, dalillar asoslanganlik darajasini aniqlash;  Munosabat bildirish: mustaqil fikrni shakllantirish, dalil keltirib asoslash;  Muammo yechish: muammoni tushunish, yechim variantlarini ko‘rib chiqish va tanlash. Bu kompetensiyalarni shakllantirishda o‘quv jarayonining uslubiy jihatdan to‘g‘ri tashkil etilishi muhim ahamiyat kasb etadi. 2.2. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish zarurati 178 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Bugungi mehnat bozori va zamonaviy kasb egalari uchun tanqidiy fikrlash — asosiy yumshoq ko‘nikmalardan biri sifatida ko‘riladi. Jahon banki, OECD (PISA) va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan ta’lim sifatini baholashda aynan tanqidiy fikrlash ko‘nikmalariga alohida urg‘u berilishi bejiz emas. Oliy ta’limda talabalarning faqat nazariy bilim emas, balki ularni real muammolarni hal etishda qo‘llay olish salohiyatini shakllantirish ta’lim samaradorligini oshiradi. Bu esa an’anaviy bilim berishdan ko‘ra, interaktiv va muammoli metodikalar orqali amalga oshadi. 2.4. Amaliy misollar va mini-tadqiqot natijalari Quyidagi mini-tadqiqot filologiya yo‘nalishidagi 2 ta guruh (A va B) o‘rtasida olib borildi. Guruh A an’anaviy dars uslubi, guruh B esa tanqidiy fikrlashga yo‘naltirilgan metodik yondashuvlar asosida o‘qitildi. Jad