САМАРКАНД В СРЕДНИЕ ВЕКА: КАК ЦЕНТР НАУКИ И КУЛЬТУРЫ

Аннотация

The Middle Ages are one of the brightest pages of Eastern civilization - the period when the city of Samarkand became a center of science and culture. This period, especially under the rule of the Timurids, reached a high stage of development, and Samarkand became one of the central points of the Eastern Renaissance. This article discusses the role of Samarkand in the fields of science, culture, architecture and education in the Middle Ages based on scientific sources. Keywords: Samarkand, Middle Ages, Center of Science, Timurid Era, Mirzo Ulugbek, Ulugbek Observatory, Samarkand Libraries, Historical Monuments. Language: Uzbek Citation: Doyimova , D. (2025). SAMARKAND IN THE MIDDLE AGES: AS A CENTER OF SCIENCE AND CULTURE. Universal International Scientific Journal, 2(7), 28–31. Retrieved from https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/3559 Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under the Creative Commons Attribution International License (CC BY 4.0). http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ XIII–XV asrlar oraligʻida Markaziy Osiyo Gur Amir maqbarasi kabi tarixiy obidalar qad hududlari moʻgʻullar istilosi va keyingi feodal rostladi. Bu inshootlar nafaqat diniy-ma’naviy parokandaliklar tufayli siyosiy barqarorlikni hayotni, balki ilmiy faoliyatni ham qo‘llab- yoʻqotgan edi. Ammo XIV asrning oxirlarida quvvatlagan. Amir Temur sahnaga chiqishi bilan bu Temuriylar, ayniqsa, Mirzo Ulugʻbek, hududlarda siyosiy markazlashuv tiklandi. ilm-fanga homiylik qilish orqali ilmiy muhitni Uning harbiy yurishlari orqali keng hududlar shakllantirdilar. Amir Temurning oʻzi Qur’oni birlashtirilib, yagona davlat boshqaruvi Karim, tarixiy asarlar va ilmiy risolalarga shakllandi. Aynan shu markazlashtirilgan qiziqqan. Uning avlodi Ulugʻbek esa o‘sha ilm- siyosiy muhit Samarqandning rivojiga zamin fan siyosatini amaliyotga tatbiq etib, yaratdi. Samarqandni butun musulmon Sharqida yirik Amir Temur 1370-yilda Movarounnahrda ilmiy markazga aylantirdi. Temuriylar saroyida hokimiyatni qoʻlga kiritgach, Samarqandni olimlar, shoirlar, san’atkorlar, me’morlar oʻzining siyosiy va madaniy markazi sifatida e’zozlangan. Bu davrda saroy kutubxonalarida tanladi. Bu tanlov bejiz emas edi — Samarqand minglab kitoblar to‘plangan, chet ellik olimlar strategik jihatdan muhim savdo yoʻllari Samarqandga taklif etilgan. Natijada ilmiy- chorrahasida joylashgan, obod va boy falsafiy tafakkur, diniy-madaniy taraqqiyot shaharlardan biri edi. Temur bu shaharni faqat yuksak bosqichga erishgan.Oʻrta asrlarda siyosiy boshqaruv markazi emas, balki ilm-fan, Samarqandda ilm-fan, ayniqsa aniq fanlar — san’at va me’morchilik markaziga aylantirishni matematika va astronomiya mislsiz darajada maqsad qilgan.Temur davrida Samarqandda rivojlandi. koʻplab madrasalar, kutubxonalar, me’moriy Bu yuksalish bevosita Temuriylar majmualar, saroylar qurilgan. Shahar markazida sulolasining vakili — Mirzo Muhammad Bibi Xonim masjidi, Shohi Zinda majmuasi, Taragʻay Ulugʻbek (1394–1449) nomi bilan 29 Universal International Scientific Journal 2025, 2(7) bogʻliqdir. Ulugʻbek nafaqat hukmdor, balki yaqin boʻlib, Ulugʻbekning matematik yirik olim, akademik rahbar va ilm-fan homiysi aniqligini ko‘rsatadi. Samarqand ilm-fani faqat sifatida tarixga kirgan. Mirzo Ulugʻbek astronomiya bilan chegaralanib qolmagan. yoshligidan ilmgacha boʻlgan ishtiyoqi bilan Mirzo Ulugʻbek atrofida shakllangan ilmiy ajralib turgan. U otasi Shohruh Mirzo va buvisi muhit boshqa tabiiy fanlarni ham Saroy Mulkxonim homiyligida o‘sha davrning rivojlantirishga xizmat qilgan.Matematik hisob- eng mashhur ustozlari — Qozizoda Rumiy, kitoblar, ayniqsa trigonometriya Samarqand Gʻiyosiddin Koshiy kabi olimlardan tahsil ilmiy maktabining asosiy yo‘nalishlaridan biri olgan. Ulugʻbek Samarqandda ilm-fan rivojiga edi. Gʻiyosiddin Koshiy sinuslar jadvalini kuchli asos yaratdi. U 1420-yilda Registon tuzgan, raqamlar ustida aniqlik bilan ishlagan. maydonida mashhur madrasani qurdirib, unga Koshiy tomonidan sin(1°) qiymatini 18 eng yirik allomalarni to‘pladi. Ushbu madrasa belgigacha aniqligi bilan hisoblab topilganligi islom olamidagi eng ilgʻor ilmiy maskanlardan ilm-fan tarixida noyob holatdir.Samarqandda biri boʻlib, unda Qurʼon, hadis, fiqh kabi diniy tabobat ham rivojlangan boʻlib, bu sohaga oid fanlar bilan birga, astronomiya, matematika, ilmiy asarlar yaratildi. Ibn Sino ta’sirida geometriya, mantiq, falsafa kabi dunyoviy yozilgan risolalar, dorivor oʻsimliklar fanlar ham chuqur oʻqitilgan. Bu madrasaning kataloglari mavjud bo‘lgan. Temuriylar davrida o‘ziga xosligi uning ilmiy sintezi va erkin xos (saroy) tabiblari va tibbiy kutubxonalar tafakkurga asoslangan taʼlim metodikasida edi. faoliyat yuritgan.Xaritashunoslik, yer o‘lchash, 1428–1429-yillarda Samarqandda Ulugʻbek iqlimiy tadqiqotlar, suv manbalarini aniqlash rasadxonasi qurildi. Bu ilmiy inshoot oʻz borasida ham Samarqand olimlari izlanishlar davrida nafaqat musulmon Sharqida, balki olib borg