EKOLOGIK OMILLAR TA’SIRIDA ORGAN TO’QIMALARNING FUNKSIONAL HOLATI

Аннотация

The article presents information on the influence of environmental factors on the functional state of a living organism. Insecticides used purposefully in the environment have a specific effect on the protective barrier of a living organism. A weakened system reacts to such impacts with changes that lead to the development of various production processes. After all, any abiotic poisoning has toxicological consequences. Therefore, it is necessary to regularly carry out sanitary and hygienic work to eliminate such consequences. Keywords: Ecology, toxicology, abiotic factors, insecticide, pesticide, heavy metals, function, adaptive, protection, immune system, sanitation, hygiene, phosalone, zinc, cobalt, allergy. https://scientific-jl.com 2 1 3 67-son_1-to’plam_Avgust-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Atrof muxit bilan boq’liq ekologik omillar, hamda turli xil mikroorganizmlar stress omillari sifatida tuq’ma va adaptiv immun tizimining tabiiy ximoya vazifasini ingibirlaydi. Bu esa tirik organizmda turli xil kasalliklarni rivojlanishiga fundament bo’ladi. Adabiyotlarda maqsadli ishlatiladigan insektisidlar, pestisidlar, oq’ir metallarning me’yordan ortiq qo’llanilshi birinchi navbatda immunitet tizimiga turli xil yo’llar orqali ta'sir ko’rsatishi keng yoritilgan. Masalan fozalon, sink, kobalt, kadmiy va boshqalarni misol keltirish mumkin. Keltirilganlardan ayrimlarining ta’siri bilan bir qatorda kasallikning kechish jarayonlari ham aniqlangan. Masalan, kasallangan organ-to’qimalarning o’z-o’zini ximoya funksiyasi turli antikorlar yordamida bir oy ayrimlarida esa ikki oydan keyin tiklangan. Abiotik omillarning immun tizimiga ta'sir darajasi, kimyoviy birikmalar bilan ham belgilanadi. Bunda immun tizimi ximoya funksiyasiga qilingan xujumlar sabab, yuqumli jarayonlarning rivojlanishiga ham sabab bo’lishi mumkin. Bu esa ximoya tizimi bilan kasallik qo’zq’atuvchilar orasida boq’liqlik borligini belgilaydi. Xozirda ikkilamchi immunologik tanqislik 80-90% hollarda abiotik omillar va yuqumli kasalliklar sindromi sifatida tan olinmoqda. Shunday omillar kuzatilganlarning immun tizimini dinamik monitoring qilish jarayonida qo’yidagi jarayonlar ma’lum bo’lgan: laborator tekshiruvlarda immunoglobulinlar A ning me’yordan ko’payishi kuzatilgan; immunoglobulinlarning barcha bosqichlarida klinik ko’rinishlar sezilmagan; barcha immunoglobulinlarning me’yordan kamayishi va ortishi kuzatilgan; T-yordamchi limfotsitlar kamaygan va x.z. Fоzаlon va shu kabilar bilan aloqada bo’lganlarda allergik kasalliklar muntazam kuzatilgan. Pestitsidlar organ-to’qimalarda oksidlovchi stress, mitoxondriyal o’zgarishlar, membranlarning o’tkazuvchanligi va boshqa parametrlariga ta’sir etib, immun tizimiga boq’liq bo’lgan turli kasalliklarni keltirib chiqaradishi mumkin. Chunki barcha ekologik omillar toksikologik ta'sir usullariga ega. Adabiyotlarda fozalon, atrazin, organofofor birikmalari, karbamatlar va piretroidlar kabi pestitsidlar apoptoz yoki hujayra funkstiyalariga to’sqinlik qilish xususiyatiga ega ekanligi keng berilgan. Bu o’z navbatida, immun tizimi hujayralarining o’ziga xos immunologik funksiyalariga xujum qilish orqali, leykotsitlarning omon qolishi va o’sishiga to’sqinlik qilishi mumkin. Ko’rib o’tilganlar asosida aytish mumkin, pestitsidlarning o’ziga xos immun tizimi hujayralariga nisbatan immunotoksikligini ko’rsatadi. Bunga ishonch xosil qilish uchun, organizmga barcha abiotik omillarning turlarini umum tizmiga toksik ta’sirini isbotlash kerak. Shu maqsadga oid ma'lumotlarni to’plash va chuqur tahlil qilish kerak. Immunitet tizimi - bu oq qon hujayralari, qondagi limfotsitlar, limfa tugunlari, suyak iligi va taloqning to’plami bo’lib, ular tanani mikroblar hujumidan, hamda, https://scientific-jl.com 2 1 4 67-son_1-to’plam_Avgust-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali abiotik omillardan himoya qiladi. Adabiyotlarda immun tizimi funksiyasi bilan boq’liq ko’pchilik kasalliklar nafas yo’llari va ovqat hazm qilish yo’llarida kuzatilganligi isbotlangan. Immun tizimi ximoya funkstiyasining ishdan chiqishi, tirik organ- to’qimalarning turli ekologik faktorlaga nisbatan sezuvchanligini kuchaytiradi. Bu esa tananing faoliyatiga salbiy ta’sir qilib, natijada bir qancha tashqi ta'sirlarni keltirib chiqaradi. Bunda tananing zaiflashishi bilan boq’lik patogenlarning ham organizmga tushish ehtimoli kuchayadi. Abiotik omillarga qarshi tirik organizmning ekologik stressga javob berishi uchun immun tizimi funksiyalarini mustahkamlash choralarini izlash kerak. Buning uchun energiya resurslarini qayta taqsimlash kerak bo’ladi. Turli insektisidlardan to’q’ri foydalanish uchun ishlab chiqilgan dasturlarga amal qilish kerak. Sanitariya gigiena tekshiruvlarni muntazam yo’lga qo’yish kerak, lozim bo’lsa ko’chaytirish shart. Chunki abiotik omillar masalan, pestisidlar – ximiyaviy zaharli moddalar bo’lib, soq’liqni saqlashni ximoya qilish mutaxassislari tomonidan salomatlikka sa