ZAMONAVIY GNSS TEXNOLOGIYALARINING QISHLOQ XO‘JALIGI YERLARINI ANIQLASH VA MONITORING QILISHDAGI O‘RNI

Аннотация

GPS, GLONASS, Galileo va BeiDou kabi global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimlari (GNSS) zamonaviy qishloq xo‘jaligida yerlarni aniqlash, xaritalash va monitoring qilishning asosi bo‘lib qoldi. Bu maqolada Scopus va Web of Science bazalarida chop etilgan yigirma ta ilmiy maqola tahlil qilinib, GNSS texnologiyalarining qishloq xo‘jaligi yerlarini belgilash, aniq chorvachilik, o‘zgaruvchan normada urug‘ ekish va o‘g‘it sepish, tuproq namligini aniqlash, begona o‘tlarni nazorat qilish hamda chorva hayvonlari harakatini kuzatishdagi o‘rni yoritildi. Tadqiqotlar natijalari GNSS texnologiyalari yer sirtini aniq xaritalash, o‘zgaruvchan norma texnologiyalari orqali resurslarni tejash, RTK differensial tuzatishlar yordamida yuqori aniqlik va chorva monitoringi uchun virtual to‘siq tizimlari yaratish imkonini berishini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, murakkab landshaftlar, daraxt soyasi va qo‘shimcha sensorlar bilan integratsiya ehtiyoji kabi cheklovlar ham tahlil qilindi. Kalit so‘zlar: GNSS; aniq qishloq xo‘jaligi; yerlarni xaritalash; o‘zgaruvchan norma texnologiyasi; virtual to‘siq; begona o‘tlarni nazorat qilish; RTK; tuproq namligi. Global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimlari (GNSS) (1-jadval) qishloq xo‘jaligida yillar davomida muhim rol o‘ynab kelmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, GNSS yordamida dala chegaralarini aniq belgilash, hosil monitoringi, sug‘orishni rejalashtirish va resurslardan oqilona foydalanish mumkin [1]. GNSS qishloq xo‘jaligida qo‘llaniladigan asosiy texnologiyalardan biri bo‘lib, u o‘zgaruvchan norma texnologiyalari, real-vaqtda kinematik (RTK) tuzatishlar va interferometrik reflektometriya kabi yondashuvlar bilan boyitilmoqda [1]. Veb-of-Science ma’lumotlari asosida tayyorlangan umumiy ko‘rib chiqish maqolasi GNSS tizimlarini aniq qishloq xo‘jaligi faoliyatlarining “tosh boshi” sifatida ta’riflaydi; ular dalalar chegarasini aniq xaritalash, mashina boshqaruvi va o‘zgaruvchan norma texnologiyalariga asos bo‘ladi va yangi yo‘ldosh tizimlarining (Galileo, BeiDou) paydo bo‘lishi aniqlikni yanada oshiradi [2]. Dalalarni aniq belgilash va yo‘l-tizimlarni saralash qishloq xo‘jaligi ishlarini samarali rejalashtirish uchun zarurdir. Xitoy olimlari GNSS traektoriyalaridan foydalangan holda mashina harakatlaridagi “dala yo‘li” va “tashqi yo‘l” segmentlarini avtomatik aniqlaydigan klassifikator yaratdilar [4]. 9 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Ular GNSS traektoriyalarining sifatini baholab, mos klassifikatsiya usulini tanlash uchun traektoriya tasniflash yondashuvini taklif etishdi, bu esa saralash aniqligini oshirdi. Meyva bog‘larida o‘simlik shox-shabbalari signallarni so‘ndirgani sababli faqat GNSS va ikki o‘lchovli LiDARga tayanish ishlamaydi; Frontiers jurnalidagi tahririy maqola 3D LiDAR, GNSS RTK va nuqta buluti bo‘yicha moslashtirishdan foydalangan holda o‘rta chiziqdan chetga og‘ish 5 sm ichida bo‘lishiga erishilganini xabar berdi [5]. Xitoyning tog‘li sholi ekinlarida GNSS chegaralarini qo‘l bilan belgilash amaliyotlari murakkab va xatolarga moyil bo‘lgani uchun, tadqiqotchilar mashina ko‘rish va GNSS ma’lumotlarini birlashtirib, dala qirrasi segmentatsiyasini yaxshilashdi; bu usul konvolyutsion neyron tarmoqlari yordamida tasvirlarni segmentatsiyalab, GNSS koordinatalari bilan birlashtiradi va avtonom navigatsiyaga asos bo‘ladi [6]. 1-jadval. GNSS texnologiyalarining qishloq xo‘jaligida qo‘llanilish yo‘nalishlari va ularning samaradorligi Yo‘nalish IshlatilganGNSS texnologiyasi Yechimlar va erishilgan natijalar Yerlarni aniqlash GNSS traektoriya tahlili, RTK, Dala va yo‘l chegaralari aniq va xaritalash GNSS+LiDAR belgilandi; xaritalash aniqligi ±5 sm gacha oshdi O‘zgaruvchan GNSS bilan integratsiyalangan Urug‘, o‘g‘it va purkash normasi norma purkagichlar, Raspberry Pi + GNSS avtomatik boshqarildi; 97% texnologiyasi aniqlikda bajarildi Tuproq namligi GNSS-IR, multiparametrik Tuproq namligi R² ≈ 0.98 monitoringi tahlil aniqlikda baholandi; meteorologik omillar bilan bog‘landi O‘simlik holatini RTK-GNSS asosida UAV Fotogrammetrik xaritalash baholash kartografiyasi xatoligi 311 sm dan 4 sm gacha kamaytirildi Begona o‘tlarni GNSS+IMU+lazer+kamera Avtonom robotlar o‘tlarni nazorat qilish integratsiyasi aniqladi va yo‘q qildi; sensor integratsiyasi samarali Chorvachilik GNSS bo‘yinbandlari, virtual Hayvon harakati kuzatildi, audio- monitoringi fencing ogohlantirishlar bilan nazorat yo‘lga qo‘yildi Dala robotlari RTK-GNSS + missiya rejalashtirish Traktor va robotlar aniq navigatsiyasi marshrut asosida harakatlandi Kam xarajatli GNSS-IoT modullar, avtomatik 1600+ ish holati qayd etildi; yechimlar loglar fermer qaror qabul qilish imkoniyatlari kengaydi Aniqlikni oshirish SF1, SF3, RTK tuzatishlar RTK yordamida 4.5 sm aniqlik 10 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference xizmatlari erishildi; signal yo‘qolishi kamroq bo‘ldi O‘zgaruvchan norma (Variable Rate Technology – VRT) ekin