O'ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA SO'Z BIRIKMALARINING QIYOSIY LINGVISTIK TAHLILI

Аннотация

This article presents a comparative linguistic analysis of word combinations (collocations) in Uzbek and English languages. The study examines collocational characteristics of two languages belonging to Turkic and Germanic language families using corpus linguistics methods. The research scientifically demonstrates how the agglutinative structure of Uzbek and the analytical features of English affect the formation and usage of word combinations. The article incorporates theoretical concepts from scholars such as J.R. Firth, J. Sinclair, and M. Hoey, alongside contemporary corpus research findings. The research results are significant for linguistic theory, language teaching methodology, and computational linguistics. Keywords: word combinations, collocation, comparative linguistics, Uzbek language, English language, corpus linguistics, agglutinative languages, analytical languages www.tadqiqotlar.uz 21-to’plam 1-son Iyul 2025 305 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi Аннотация: В данной статье представлен сравнительный лингвистический анализ словосочетаний (коллокаций) в узбекском и английском языках. В исследовании рассматриваются коллокационные характеристики двух языков, принадлежащих к тюркской и германской языковым семьям, с использованием методов корпусной лингвистики. Научно обоснованно демонстрируется, как агглютинативная структура узбекского языка и аналитические особенности английского языка влияют на формирование и использование словосочетаний. В статье используются теоретические концепции таких ученых, как Дж.Р. Ферт, Дж. Синклер, М. Хоуи, а также результаты современных корпусных исследований. Результаты исследования имеют значение для лингвистической теории, методики преподавания языков и компьютерной лингвистики. Ключевые слова: словосочетания, коллокация, сравнительная лингвистика, узбекский язык, английский язык, корпусная лингвистика, агглютинативные языки, аналитические языки Zamonaviy tilshunoslikda so'z birikmalari masalasi muhim o'rin tutadi. So'z birikmalari yoki kollokatsiyalar tilning leksik-grammatik tizimida alohida birlik sifatida qaraladi va ularning qiyosiy o'rganilishi tillarning tipologik xususiyatlarini aniqlashda katta ahamiyatga ega. O'zbek va ingliz tillari turli til oilalariga mansub bo'lib, ularning so'z birikmalari tizimi ham sezilarli farqlarga ega. O'zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub agglyutinativ til sifatida, ingliz tili esa german tillari oilasiga tegishli analitik til sifatida o'ziga xos kollokatsion xususiyatlarga ega (Johanson, Csató, 2022, 45-bet). Mazkur tadqiqotning dolzarbligi quyidagi omillar bilan belgilanadi: birinchidan, globallashuv sharoitida tillararo aloqalarning kuchayishi natijasida qiyosiy lingvistik tadqiqotlarning ahamiyati ortmoqda; ikkinchidan, korpus lingvistikasi metodlarining rivojlanishi tillarning kollokatsion xususiyatlarini chuqurroq o'rganish imkonini bermoqda; uchinchidan, o'zbek tilining korpus asosida o'rganilishi nisbatan yangi yo'nalish bo'lib, bu sohada qiyosiy tadqiqotlar www.tadqiqotlar.uz 21-to’plam 1-son Iyul 2025 306 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi kam olib borilgan (Abduraxmonova, 2021, 3-bet). Tadqiqotning maqsadi o'zbek va ingliz tillaridagi so'z birikmalarining lingvistik xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilish, ularning o'xshash va farqli jihatlarini aniqlash hamda tipologik xususiyatlarning kollokatsiyalarga ta'sirini ilmiy asoslashdan iborat. So'z birikmalari nazariyasining asosini ingliz tilshunosi J.R. Firth qo'ygan. Uning fikricha, "so'zni uning sheriklaridan bilib olasiz" (Firth, 1957, 11-bet). Bu konsepsiya so'zlarning ma'nosini ularning kontekstual muhitida tushunish zarurligini ta'kidlaydi. Firth nazariyasi keyinchalik J. Sinclair tomonidan rivojlantirildi va korpus lingvistikasi metodlari asosida empirik asosga ega bo'ldi (Sinclair, 1991, 109-bet). Sinclair idioma printsipi va ochiq tanlov printsipi o'rtasidagi farqni ko'rsatdi. Idioma printsipiga ko'ra, til foydalanuvchilari oldindan tayyor yoki yarim tayyor iboralardan foydalanishga moyil bo'ladi. Ochiq tanlov printsipi esa grammatik qoidalar asosida so'zlarning erkin birikishini nazarda tutadi (Sinclair, 1991, 115-bet). Bu ikki prinsip o'rtasidagi muvozanat tillarning tipologik xususiyatlariga qarab o'zgaradi. M. Hoey leksik priming nazariyasini ishlab chiqdi. Bu nazariyaga ko'ra, so'zlar ma'lum kontekstlarda takrorlanishi natijasida muayyan kollokatsion muhitga "dasturlashtiriladi" (Hoey, 2005, 13-bet). Bu jarayon tilning kognitiv asoslarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. O'zbek tilida so'z birikmalari masalasi nisbatan kam o'rganilgan. Abdujalilova (2021) o'zbek tilidagi iboralarning nazariy jihatlarini tahlil qilib, ularning polisemiya, semantik teglar va sintaktik ma'no kabi xususiyatlariga e'tibor qaratgan. O'zbek tilining agglyutinativ tuzilishi so'z birikmalarining shakllanishiga o'ziga xos ta'sir ko'rsatadi (Abdujalilova, 2021, 106-bet). O'zbek tilida so'z birikmalari quyidagi xususiyatlarga ega:  Birinchidan, o'zbek tilining agglyuti