O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA FIDOYILIKNI IFODALOVCHI ASOSIY SEMALAR: TAHLIL VA QIYOSIY O‘RGANISH

Аннотация

Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillarida sadoqat tushunchasini ifodalovchi ustun semalarni tadqiq etadi. Madaniy ildizli leksik birliklar va metaforik iboralarni tahlil qilish orqali, tadqiqot har bir tilda sadoqatning lisoniy jihatdan ifodalanishining ham umumbashariy, ham o‘ziga xos madaniy xususiyatlarini ochib beradi. Tadqiqotda asosiy semantik maydonlar, metaforik modellar va pragmatik jihatlarni yoritish uchun qiyosiy-semantik va kognitiv-pragmatik yondashuvlardan foydalanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, garchi ikkala til ham hissiy va xulq- atvorga oid semalarga tayanishi aniqlangan bo‘lsa-da, o‘zbek tilida jamoaviy va ma’naviy fidoyilikka urg‘u beriladi, ingliz tilida esa sadoqat ko‘pincha individualistik va shartnomaviy metaforalar orqali ifodalanadi. Kalit so‘zlar. Sadoqat, ustun semalar, qiyosiy tilshunoslik, metafora, o‘zbek tili, ingliz tili, pragmatika, kognitiv tilshunoslik. Kirish. Sadoqat shaxsiy va jamoaviy o‘zlikni belgilovchi murakkab va ko‘p qirrali tushunchadir. U o‘zgarmas majburiyat, hissiy fidoyilik va boshqalar yoki g‘oyalarni o‘zidan ustun qo‘yish xatti-harakatini anglatadi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan, bu tushuncha madaniy me’yorlar, diniy e’tiqodlar va jamiyat kutilmalariga bog‘liq holda turli tillarda turlicha ifodalanadi. Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillarida sadoqatni ifodalovchi asosiy semalarni o‘rganib, ularning o‘xshash va farqli semantik maydonlarini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot, shuningdek, metaforik til sadoqat tushunchasini qanday shakllantirishini va bu har bir til jamoasining madaniy ruhiyati haqida nimalarni ochibberishini tahlil qiladi. Metod va metodologiya. Semalar so‘z ma’nosiga hissa qo‘shuvchi eng kichik semantik birliklardir. Ushbu tadqiqotda dominant semalar sadoqat tushunchasi bilan bog‘liq eng ko‘p uchraydigan va madaniy jihatdan ahamiyatli ma’nolarni anglatadi. Tadqiqot tegishli iboralarni aniqlash va tahlil qilish uchun semantik maydon nazariyasi, konseptual metafora nazariyasi (Lakoff vaJohnson, 1980) vapragmatik tilshunoslikka asoslanadi. O‘zbek tili sadoqat tushunchasida chuqur ma’naviy va ijtimoiy qadriyatlarni aks ettiradi. "Fidoyilik", "sadoqat", "itoat" kabi so‘zlar diniy va oilaviy muloqotda keng qo‘llaniladi. Bu atamalar ko‘pincha guruhga mansublik, oliy maqsad yo‘lida fidokorlik va hokimiyatga hurmat kabi tushunchalarni ifodalaydi. "Jonini fido qilmoq" kabi majoziy iboralar sadoqatning kuchli darajasini ta’kidlaydi. Boshqa keng tarqalgan semantik maydonlarga shahidlik, vafodorlik, ilohiy xizmat va o‘zlikdan kechish kiradi. Ingliz tilidagi sadoqat tushunchasi kontekstga - romantik, kasbiy yoki ma’naviy bo‘lishiga qarab keng farq qiladi. "Dedication", "commitment" va "loyalty" kabi atamalar semantik jihatdan boy bo‘lib, ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Sadoqat "yuragini kimgadir bermoq" yoki "ehtirosdan yonmoq" kabi iboralar orqali ham majoziy tarzda ifodalanadi. Bu metaforalar hissiy, ko‘pincha ichki majburiyat tuyg‘usini anglatadi. Ingliz tili sadoqatni shaxsiy tanlov va ichki motivatsiya bilan bog‘lab, uni individuallashtirishtendensiyasiga ega. Natijalar va tahili. Ikkala tilni taqqoslash sezilarli farqlarni ko‘rsatadi. O‘zbek tilida jamoaviylik, diniy burch va fidokorlikka urg‘u beriladi. Ingliz tili esa individual tajriba, hissiy bog‘lanish va majoziy ifodalilikka moyil. Muhim topilma shuki, o‘zbek tilida sadoqat ko‘pincha axloqiy yoki diniy ma’nolarni anglatsa, ingliz tilida u shaxsiy maqsadlar yoki romantik munosabatlarni ifodalashi mumkin.1-jadvalda asosiy semalar ko‘rsatilgan: 1-jadval. O‘zbek va ingliztillaridaustun semalar 558 RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI Semes | Uzbek | English Loyalty | Sadoqat, vafo | Loyalty, faithfulness Sacrifice | Jon fido qilish | Sacrifice, selflessness Spirituality |Ruhiychaqiriq, Allohga sadoqat | Divinecalling, spiritual love Emotion| Mehr, yurakdan ishqilish| Passion, heartfelt dedication Obedience |Itoat, itoatkorlik | Obedience, allegiance Sadoqat pragmatikasi ikki tilda juda farq qiladi. O‘zbek jamiyatida sadoqat ko‘pincha jamoaviy qadriyatlarga mos ravishda ommaviy tarzda namoyon bo‘ladi. Ingliz tilida so‘zlashuvchi madaniyatlarda, ayniqsa G‘arbda, sadoqat shaxsiy maqsadlar va qadriyatlarga bog‘liq bo‘lgan xususiy his sifatida qaraladi. Bu madaniy farqlar nafaqat so‘z tanloviga, balki nutq strategiyalari va muloqot uslublariga ham ta’sirko‘rsatadi. Xulosa. Sadoqat ikkala tilda ham o‘ziga xos madaniy qadriyatlarni aks ettiruvchi ustun semalar orqali ifodalanadi. Ikkala tilda ham sadoqat va fidoyilik kabi semantik maydonlar mavjud bo‘lsa-da, ularning talqini va qo‘llanilishi sezilarli darajada farqlanadi. O‘zbek tilida sadoqat jamoaviy va ma’naviy kontekstlarga joylashtiriladi. Ingliz tilida esa shaxsiy his-tuyg‘u va ruhiy fidoyilikka urg‘u beriladi. Bu nozik farqlarni tushunish insoniy qadriyatlarni ifodalashda til va madaniyatning qanday uyg‘unlashishinichuqurroq anglashimizga yord