TIJORAT BANKLARINING KREDIT PORTFELIDAGI MUAMMOLI KREDITLARNI KAMAYTIRISH YO‘LLARI.

Аннотация

This scientific thesis provides an in-depth analysis of the problem of problem loans in the credit portfolio of commercial banks, their causes and their negative impact on the activities of banks. It also studies advanced international practices, regulatory and legal frameworks and modern management methods for reducing the share of problem loans. As a result of the study, it was proposed to improve credit policy, strengthen the pre-lending in- depth analysis and monitoring system, widely use digital technologies in risk assessment, and introduce restructuring mechanisms as priority areas for reducing problem loans in Uzbekistan. The results of the thesis will serve to improve the financial stability and quality of the credit portfolio of banks in practice. Keywords: Problem loans, credit portfolio, commercial banks, financial stability, credit risk, repayment, credit policy, credit monitoring, risk management, restructuring, credit analysis, credit bureau, asset quality. Tahlil va natijalar 55 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Tijorat banklari iqtisodiyotda asosiy moliyaviy vositachi sifatida kredit berish orqali resurslarning oqilona taqsimlanishiga xizmat qiladi. Kreditlash faoliyati banklar uchun daromad manbai bo‘lib xizmat qilsa-da, ushbu faoliyat natijasida yuzaga keluvchi muammoli kreditlar (non-performing loans – NPL) moliyaviy barqarorlikka tahdid tug‘diradi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida muammoli kreditlar sonining ortib borayotgani banklar faoliyatining sifatiga jiddiy e’tibor qaratishni taqozo qilmoqda. Markaziy bankning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil oxiriga kelib, banklarning umumiy kredit portfeli 470 trln so‘mdan oshgan bo‘lsa-da, ushbu portfelning taxminan 4,5% ini muammoli kreditlar tashkil qilgan. Ba’zi banklar kesimida esa bu ko‘rsatkich 6–8% atrofida bo‘lib, kredit portfeli sifatsizligi va kredit riski boshqaruvining sustligini ko‘rsatmoqda. Albatta, bu holat bank kapitalining yetarliligi, rentabellik ko‘rsatkichlari va likvidlik darajasiga salbiy ta’sir o‘tkazadi. Muammoli kreditlarning yuzaga kelishiga bir qancha omillar sabab bo‘lmoqda. Avvalo, kredit ajratish jarayonida mijozlarning to‘lov qobiliyati to‘liq va chuqur baholanmasligi, noto‘g‘ri ma’lumotlar asosida qaror qabul qilinishi — asosiy xatolardan biridir. Bundan tashqari, kafolat va garovlarning yetarli bo‘lmasligi yoki ularning bozordagi haqiqiy qiymatidan yiroqligi, banklar tomonidan risk baholash tizimining noaniqligi ham ushbu muammo ildizlarini tashkil etadi. Kredit monitoringi tizimining sustligi, mijoz biznesidagi sektoriy yoki makroiqtisodiy inqirozlar, shuningdek, bank xodimlarining professionalligi yetishmasligi kabi ichki omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, kredit oluvchilar tomonidan moliyaviy hujjatlarning ataylab noto‘g‘ri taqdim etilishi, bank tizimida axborot almashinuvining yetarli darajada shakllanmaganligi, kredit risklarining diversifikatsiya qilinmaganligi — muammoli kreditlar hajmini oshiruvchi omillardan hisoblanadi. Foiz stavkalarining yuqoriligi esa ayniqsa kichik biznes vakillarini muddatli to‘lovlarni bajara olmaslik holatiga olib kelmoqda. Olib borilgan tahlillar asosida, tijorat banklari tomonidan muammoli kreditlarni kamaytirish maqsadida bir qator amaliy mexanizmlar joriy etilmoqda. Jumladan, kredit byurolari bilan hamkorlikda mijozlarning kredit tarixini tahlil qilish, avtomatlashtirilgan skoring tizimi orqali qaror qabul qilish, shuningdek "stress-test"lar orqali risk darajasini baholash kabi yondashuvlar qo‘llanilmoqda. Ayrim banklar esa muammoli kreditlarni restrukturizatsiya qilish, ya’ni kredit muddati va foiz stavkalarini qayta ko‘rib chiqish yo‘li bilan muammoni yumshatishga harakat qilmoqda. 56 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Xalqaro amaliyotga nazar tashlansa, Janubiy Koreya, Malayziya, Polsha va Turkiya kabi mamlakatlar muammoli aktivlarni boshqarish uchun maxsus aktivlarni boshqaruvchi kompaniyalar (Asset Management Companies) tashkil qilgan. Bunday yondashuv banklarning balansini yomon aktivlardan tozalash va kredit resurslarini samarali qayta yo‘naltirish imkonini bergan. Shuningdek, ushbu davlatlarda kreditlar bo‘yicha milliy reyting tizimi joriy etilgan bo‘lib, har bir mijozning moliyaviy intizomi raqamli asosda baholanadi. Yana bir muhim jihat — bu sun’iy intellekt asosidagi analitik algoritmlar orqali real vaqtli kredit monitoringining amalga oshirilishi. Bu kreditlar bo‘yicha signal ko‘rsatkichlar asosida xavfni oldindan bashorat qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, moliyaviy savodxonlik darajasini oshirish orqali aholi va biznes subyektlarining kredit madaniyatini shakllantirish ham muhim omil hisoblanadi. O‘zbekiston sharoitida bu tajribalar bosqichma-bosqich joriy qilinmoqda. Lekin ularning natijadorligini real tahlil qilish uchun muammoli kreditlar darajasining pasayishi bilan bog‘liq statistik o‘zgar