QISHLOQ XO‘JALIGIDA ISHLATILADIGAN KIMYOVIY VOSITALARNING INSON SALOMATLIGI VA ATROF-MUHIT XAVFSIZLIGIGA TA’SIRI

Аннотация

В данной статье подробно анализируются основные причины возникновения пожаров в процессе сельскохозяйственной деятельности, методы прогнозирования и меры по их предотвращению. Рассматривается, как https://scientific-jl.org/obr 4 1 8 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 технические неисправности, человеческий фактор и погодные условия способствуют возникновению пожаров, а также какие научно-практические решения можно применять для их устранения. Кроме того, предлагаются современные технологии, системы мониторинга и эффективные стратегии управления для минимизации экологических и экономических последствий пожаров. Ключевые слова: пожарная опасность, сельское хозяйство, технические неисправности, прогнозирование, безопасность, управление Annotation This article provides an in-depth analysis of the main causes of fire risks in agricultural activities, methods of forecasting, and measures for prevention. It explores how technical malfunctions, human factors, and weather conditions contribute to fire outbreaks, as well as applicable scientific and practical solutions. Additionally, the article proposes modern technologies, monitoring systems, and effective management strategies aimed at minimizing the ecological and economic consequences of agricultural fires. Keywords: fire hazard, agriculture, technical failure, forecasting, safety, management Kirish. Yong‘in xavfi har bir ishlab chiqarish sohasi, jumladan, qishloq xo‘jaligi faoliyati uchun muhim xavf omili hisoblanadi. Ayniqsa, ochiq maydonlarda va yonuvchan materiallar (pichan, beda, g‘alla, somon) bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlanadigan joylarda bu xavf keskin ortadi. O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligining yillik ma’lumotlariga ko‘ra, har yili qishloq xo‘jaligiga oid yuzlab yong‘in holatlari natijasida ekin maydonlari, omborxonalar va texnik vositalar jiddiy zarar ko‘radi. Bu holatlar iqtisodiy yo‘qotishlardan tashqari oziq-ovqat xavfsizligiga, aholi ta’minotiga va ekologik muvozanatga ham bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. https://scientific-jl.org/obr 4 1 9 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 BMTning FAO (Food and Agriculture Organization — Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti) tomonidan e’lon qilingan hisobotlarda ta’kidlanishicha, aynan yong‘in xavfi – yer resurslari degradatsiyasining tezlashuvi, eroziya va qurg‘oqchilikni kuchaytiruvchi asosiy omillardan biridir. Yong‘inlar nafaqat mavjud hosilga, balki tuproq unumdorligiga ham zarar yetkazadi, bu esa kelajakdagi hosildorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, yong‘inlar odatda noto‘g‘ri agrotexnik amaliyotlar, chora-tadbirlarga nisbatan befarqlik va zamonaviy monitoring texnologiyalarining etishmasligi sababli sodir bo‘ladi. BMTning FAO (Food and Agriculture Organization — Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (2024)) tomonidan ishlab chiqilgan yong‘inlarni integratsiyalashgan boshqaruv bo‘yicha ko‘rsatmalarda qayd etilishicha, yong‘in xavfini kamaytirish uchun mahalliy darajada profilaktik chora-tadbirlar, texnik vositalarning muntazam nazorati va favqulodda vaziyatlarga tayyorlik bo‘yicha rejalar muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, sug‘oriladigan yerlarda elektr nasoslar, generatsiya tizimlari va boshqa uskunalarning nosoz holatda ishlatilishi, yong‘in xavfini orttiruvchi asosiy omillardan biri sifatida tilga olinadi. Bundan tashqari, FAO xalqaro tajribaga tayanib shuni ta’kidlaydiki, joylarda yong‘inlarning oldini olish ishlarining zaifligi, monitoring vositalarining yetarli emasligi va aholining xabardorlik darajasining pastligi yong‘in tahdidini kuchaytiradi. Qishloq xo‘jaligida yong‘inning kelib chiqishiga sabab bo‘ladigan omillar: tabiiy (qurg‘oqchilik, issiq havo, shamol), texnik (nosoz traktorlar, qisqa tutashuvlar) va inson omillari (e’tiborsizlik, ochiq olov bilan muomala) bilan bog‘liq. Ayniqsa, g‘alla, beda, pichan kabi materiallar ochiqda saqlanganda xavf sezilarli darajada oshadi. Agrotexnik ishlar — masalan, g‘alla o‘rish yoki pichan yig‘ish vaqtida texnika vositalaridan uchqun chiqishi yoki egzoz tizimlarining qizib ketishi natijasida ham yong‘inlar sodir bo‘lishi mumkin. Elektr tarmoqlarining eskirganligi, kuchlanishdagi keskin o‘zgarishlar ham xatarga olib keladi. https://scientific-jl.org/obr 4 2 0 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Bundan tashqari, global iqlim o‘zgarishlari sababli issiq mavsumlarning cho‘zilishi, havoning harorat darajasining oshishi yong‘in xavfini yil sayin orttirib bormoqda. Masalan, WHO ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo miqyosida yong‘in xavfi bo‘lgan kunlar soni va yong‘in mavsumlari uzunligi o‘sib bormoqda [5.1]. Bu sharoitda yong‘inlarni erta aniqlash va monitoring qilish tizimlarini (masalan, sun’iy yo‘ldoshlar, geografik axborot tizimlari – GAT) joriy qilish yong‘inlarning oldini olishda muhim vosita bo‘lib qolmoqda [2. Adabiyotla