O‘SMIRLIK DAVRIDA KASBIY NIYATLAR SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

This article analyzes the psychological characteristics of the formation of career intentions during adolescence. It highlights both personal and social factors influencing adolescents’ professional choices, supported by empirical data. The research aims to identify the key determinants of career intention among teenagers and develop practical recommendations based on these findings. Key words: adolescence, career intention, psychological factors, social influence, motivation of choice, career guidance, personal development. Kirish. Kasbiy yo‘nalishni tanlash inson hayotidagi eng muhim qarorlardan biridir. Ayniqsa, o‘smirlik davri bu jarayonning asosiy bosqichlaridan biri bo‘lib, bu davrda kasbiy niyatlar shakllanishi boshlanadi. Bu davrda yoshlar shaxsiy qiziqishlari, oilaviy muhit, atrof muhit va ta’lim tizimi ta’sirida o‘z kelajagini belgilovchi yo‘nalish haqida fikr yurita boshlaydilar [1]. Shu bois o‘smirlik davrida kasbiy niyatlar shakllanishining psixologik xususiyatlarini o‘rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar, mehnat bozoridagi o‘zgarishlar, ta’limning yangi shakllari bu jarayonni yanada murakkablashtirmoqda. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Psixologik adabiyotlarda kasbiy yo‘nalish masalasi Golland, Super, Krumboltz, Volfolk va boshqa olimlar tomonidan keng o‘rganilgan. J. Gollandning shaxsiy tipologiyasi nazariyasiga ko‘ra, insonning shaxsiy tipi unga mos kasb tanlashda asosiy rol o‘ynaydi [2]. Superning kasbiy rivojlanish bosqichlari esa kasbiy qarorlarning yoshga bog‘liq tarzda o‘zgarishini ko‘rsatadi [3]. Krumboltzning ijtimoiy-o‘rganish nazariyasida esa tashqi tajriba va model olish omillari markaziy o‘rinda turadi. Shvartsning qadriyatlar tizimi ham o‘smirlarning kasbiy tanlovida qanday qadriyatlar ustuvorligini aniqlash imkonini beradi [6]. Volfolk ta’lim psixologiyasi asosida kasbiy motivatsiyaning shakllanishida o‘qituvchining roli haqida fikr yuritadi [7]. O‘zbek olimlaridan G‘.M. Abdujabborova, D. Nurmatova va boshqalarning tadqiqotlari milliy mentalitet va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda o‘smirlar kasbiy niyatlarining shakllanishiga qanday omillar ta’sir qilayotganini ochib beradi [4][8]. https://scientific-jl.org/obr 2 6 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqot Toshkent shahri va viloyatidagi umumta’lim maktablarida o‘qiyotgan 9–11-sinf o‘quvchilari (n=120) o‘rtasida o‘tkazildi. Respondentlar yoshi 15-17 oralig‘ida bo‘lib, ularning yarmi shaharlik, yarmi esa qishloq hududlaridan tanlab olindi. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikalar: 1) “Kasbiy yo‘nalishga tayyorgarlik” so‘rovnomasi (A. A. Azbel’ versiyasi); 2) Shaxsiy qadriyatlar testi (S. Shvarts); 3) Kasbiy qiziqishlar testi (Holland); 4) “Men kimman?” erkin assotsiatsiyalar metodi; 5) “Ota-onalar ta’siri” baholovchi matritsa. Tadqiqot natijalari SPSS 26.0 dasturida deskriptiv, korrelyatsion va faktor tahlili yordamida qayta ishlanib, natijalar diagramma va grafiklar ko‘rinishida tasvirlandi. Tahlil va natijalar. Tahlil natijalariga ko‘ra: Oila a’zolarining fikri – 62% o‘quvchi kasb tanlashda ota-onasining fikrini asosiy omil sifatida ko‘rsatgan. Shaxsiy qiziqishlar – 54% o‘smirlar o‘z iste’dodi va qiziqishini inobatga olganini bildirgan. Jamiyatdagi stereotiplar – 43% o‘quvchilar tanlovda ommaviy axborot vositalarining, ijtimoiy tarmoqlarning ta’sirini sezgan. Kasbiy niyatlarda gender farqlari ham kuzatildi. Qizlar tibbiyot, pedagogika va san’at sohalariga ko‘proq moyillik bildirgan, o‘g‘il bolalar esa axborot texnologiyalari, muhandislik va harbiy xizmatga qiziqqan. Erkin assotsiatsiya metodida “kasb” so‘ziga nisbatan berilgan so‘zlar: “kelajak”, “muvaffaqiyat”, “pul”, “baxt”, “stress”, “ijtimoiy maqom”. Bu natijalar o‘smirlar ongida kasb tanlash kuchli ichki konfliktlar va ijtimoiy bosim bilan kechishini ko‘rsatadi. Faktor tahlili shuni ko‘rsatdiki, uch asosiy faktor kasbiy niyatga kuchli ta’sir ko‘rsatadi: https://scientific-jl.org/obr 2 7 Выпуск журнала №-69 Часть–1_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 1. Ota-ona yondashuvi va qo‘llab-quvvatlovi 2. Shaxsiy qadriyatlar va motivlar 3. Informatsion muhit va tarmoqdagi modellar Xulosa va takliflar. O‘tkazilgan tadqiqot natijalari asosida o‘smirlik davrida kasbiy niyatlarning shakllanishi murakkab, ko‘p omilli jarayon ekanligi aniqlandi. Ushbu jarayonni chuqur tahlil qilish asosida quyidagi muhim xulosalar chiqarildi: 1. Kasbiy niyatlarning shakllanishi ko‘p omilli xususiyatga ega bo‘lib, unda individual (qiziqishlar, iqtidor, shaxsiy fazilatlar) hamda ijtimoiy (ota- onalarning yondashuvi, atrof-muhit ta’siri, ta’lim tizimi imkoniyatlari) omillar o‘zaro chambarchas bog‘langan holda ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, o‘smirlik davrining o‘ziga xos psixologik xususiyatlari — mustaqil fikrlash, o‘zini namoyon qilish ehtiyoji va shaxsiy identifikatsiyaning shakllanishi kasbiy tanlovda muhim rol o‘ynaydi. 2. Ota-onalarning emotsional va ax