К содержанию
РецензированоUZ2026

ISTEʼMOLCHILARGA YETKAZILADIGAN ZARARNING HUQUQIY TASNIFI VA BAHOLASH MEZONI

Rahmonov Abbos Gʻanisher oʻgʻli

Talqin va tadqiqotlar · 2026

Аннотация

Mazkur maqolada isteʼmolchilarga yetkaziladigan zararning huquqiy tasnifi va uni baholash mezonlari milliy hamda xalqaro tajriba misolida tahlil etilgan. Tadqiqotda Oʻzbekiston fuqarolik qonunchiligida zarar tushunchasi – real zarar (haqiqiy ziyon) va boy berilgan foyda – hamda moddiy va maʼnaviy zararlarning oʻziga xos xususiyatlari yoritilib, isteʼmolchilar huquqlarining buzilishi oqibatida kelib chiqadigan majburiyatlar sharhlanadi. Xususan, isteʼmolchiga yetkazilgan moddiy zarar toʻliq qoplanishi lozimligi, boy berilgan foyda ham zararni qoplash tarkibiga kirishi va maʼnaviy zarar mulkiy zarardan qatʼi nazar alohida toʻlanishi qonunchilikka muvofiq tahlil qilinadi. Maqolada zarar miqdorini aniqlash va baholash mezonlari – haqiqatda yetkazilgan ziyonni hujjatlar bilan isbotlash, boy berilgan foydani hisoblash murakkabliklari, maʼnaviy zarar miqdorini adolat va oqilonalik tamoyillari asosida sud tomonidan belgilanishi – koʻrib chiqilgan. Kalit soʻzlar: isteʼmolchi huquqlari, zarar, real zarar, boy berilgan foyda, moddiy zarar, maʼnaviy zarar, baholash mezonlari, huquqiy javobgarlik, kompensatsiya. Kirish. Isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish zamonaviy huquq tizimlarining ustuvor yoʻnalishlaridan biridir. Iqtisodiyot va bozor munosabatlari rivojlanib borarkan, isteʼmolchi – yaʼni tovar yoki xizmatlarni oxirgi foydalanuvchi sifatida – koʻplab xavf-xatarlarga duch keladi. Noqonuniy xatti-harakatlar yoki sifatsiz, nuqsonli mahsulotlar tufayli isteʼmolchilarga moddiy zarar (mulkiga ziyon, daromad yoʻqotishlari) yoki maʼnaviy zarar (ruhiy aziyat, obroʻ-eʼtiborga putur yetishi va hokazo) yetkazilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65- moddasida iqtisodiy faoliyat va tadbirkorlik erkinligi isteʼmolchilar huquqlari ustuvorligini taʼminlash sharti bilan kafolatlanishi belgilangan [1; 65-modda]. Demak, isteʼmolchilarning zarar koʻrmasligi va huquqlari poymol etilmasligi konstitutsiyaviy darajada eʼtirof etilgan. Isteʼmolchilarga yetkazilgan zararni qoplash masalasi nafaqat individual adolat tamoyillarini roʻyobga chiqaradi, balki jamiyatda mahsulot va xizmatlar sifati ustidan nazoratni kuchaytiruvchi, halol tadbirkorlikni ragʻbatlantiruvchi omil hamdir. Shu bois, “Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi qonun va Fuqarolik kodeksida isteʼmolchiga yetkazilgan zarar uchun mulkiy va maʼnaviy javobgarlik belgilangan boʻlib, isteʼmolchining buzilgan huquqlarini tiklashda koʻrilgan zarar ~ 10 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 8(66) qoplanishi lozimligi qatʼiy nazarda tutilgan. Biroq isteʼmolchilarga yetkaziladigan zarar tarkibi va uning huquqiy tasnifi murakkab masala boʻlib, nazariy va amaliy jihatdan batafsil oʻrganishni talab etadi. Jumladan, huquqiy adabiyotlarda “zarar” tushunchasining tarkibiy qismlari – real zarar va boy berilgan foyda – borasida turli yondashuvlar mavjud. Shuningdek, mulkiy (moddiy) zarar va nomulkiy (maʼnaviy) zararlarni oʻzaro ajratish, ularni baholash mezonlarini ishlab chiqish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Metodologiya. Tadqiqotda huquqiy-normativ metod, solishtirma tahlil va huquqiy tavsif usullaridan foydalanildi. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va “Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi qonun normalari huquqiy tafsir qilinib, isteʼmolchilarga zarar yetkazilishidan kelib chiqadigan majburiyatlarning mazmuni ochib berildi. Shu bilan birga, AQSh va Yevropa Ittifoqi davlatlarining qonunchiligi hamda sud amaliyotida zarar uchun javobgarlikka doir qoidalar solishtirma tahlil qilindi. Xususan, AQSh sudlarining mahsulot sifatsizligi (product liability) boʻyicha ishlaridagi yondashuvlari, jazolovchi zararlarni qoʻllash shartlari hamda Yevropa Inson huquqlari sudi qarorlarida moddiy va maʼnaviy zararlarni qoplash tamoyillari tahlil qilindi. Tadqiqotda nazariy manbalardan ham keng foydalangan holda P. Uinfield, G. Kalabresi, R. Posner kabi tort huquqi nazariyotchilarining qarashlari hamda mahalliy olimlarning isteʼmolchilar huquqlariga oid zarar haqidagi fikrlari oʻrganildi. Natijada, nazariy yondashuvlar va amaliy misollar integratsiyalashgan holda isteʼmolchilarga yetkazilgan zararlarning tasnifi va baholanishiga doir xulosalar shakllantirildi. Natijalar. Fuqarolik huquqida “zarar” deganda, odatda, jabrlanuvchining huquqi buzilishi oqibatida koʻrilgan yoʻqotishlar majmui tushuniladi. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 14-moddasiga muvofiq, huquqi buzilgan shaxs yetkazilgan zararlarning toʻliq qoplanishini talab qilishga haqli; zarar tarkibiga esa jabrlanuvchining koʻrgan real zarari (haqiqiy ziyon) va foyda ololmay qolishi – boy berilgan foyda – kiradi [2; 14-modda]. Real zarar deganda jabrlanuvchining buzilgan huquqini tiklash uchun sarflagan yoki sarflashi lozim boʻlgan xarajatlar hamda mulkiga yetkazilgan zarar (masalan, narsaning shikastlanishi yoki yoʻqolishi) tushuniladi. Boy berilgan foyda esa agar huquqbuzarlik sodir boʻlmaganda jabrlanuvchi odatdagi fuqaro

Доказательный фрагмент

«Mazkur maqolada isteʼmolchilarga yetkaziladigan zararning huquqiy tasnifi va uni baholash mezonlari milliy hamda xalqaro tajriba misolida tahlil etilgan.»

Образец извлечения

Демо-превью

Mazkur maqolada isteʼmolchilarga yetkaziladigan zararning huquqiy tasnifi va uni baholash mezonlari milliy hamda xalqaro tajriba misolida tahlil etilgan. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
boy berilgan, berilgan foyda, real zarar, moddiy zarar, maʼnaviy zarar, baholash mezonlari, huquqlarini himoya
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники