ОСОБЕННОСТИ, МЕТОДЫ И ИНСТРУМЕНТЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО РЕГУЛИРОВАНИЯ РЕАЛЬНОГО СЕКТОРА

Аннотация

This article provides an in-depth analysis of the theoretical and practical foundations of state regulation of the real sector. Specifically, it defines the role of the state within the economic system, evaluates the effectiveness of regulatory mechanisms, and examines the interactions between institutional and market-based approaches in a comprehensive manner. Within this framework, the study systematically highlights how state intervention is implemented through legal, financial, and administrative instruments, and assesses their impact on real sector entities. Additionally, the paper explores the specific features of public policy in various sectors of the economy – including industry, agriculture, infrastructure, and services – and evaluates its influence on economic stability. Based on the findings, the study offers policy recommendations aimed at improving the efficiency of real sector regulation in the national economy. Keywords: real sector, economic policy, institutional approach, market mechanisms, state intervention, administrative instruments, economic stability, sectoral policy, intersectoral relations. Кириш. Ҳозирги кунда давлатнинг реал секторни бозор воситасида тартибга солиш жараёнлари ишлаб чиқарувчиларни бутун жамият манфаатлари учун ҳаракат қилишга мажбур қилади. Шунинг учун ҳам реал секторни давлат томонидан тартибга солишнинг муҳим мақсади сифатида нафақат импорт сонини камайтириш ёки иш билан бандликни таъминлаш, балки иқтисодий ўсишнинг юқори даражаси ва яхлит такрор ишлаб чиқариш жараёнини оптималлаштириш зарур, деб топилган. Давлат якка тадбиркор ёки истеъмолчидан фарқли, жамият манфаатини кўзлаб, қўшимча ижобий самарани рағбатлантиришга ва аксинча салбий самара билан боғлиқ фаолиятни тартибга солиши ва чеклашга ҳаракат қилиши зарур. Реал секторни давлат томонидан тартибга солиш деганда давлатнинг жамият аъзоларининг эҳтиёжларини қондириш даражасини ошириш учун чекланган ишлаб чиқариш ресурсларидан янада самарали фойдаланишни таъминловчи, умумий иқтисодий мувозанатга эришишга йўналтирилган, ижтимоий такрор ишлаб чиқариш жараёнини ташкил этиш бўйича фаолияти тушунилади (Вахабов ва бошқ., 2022). Бу фаолиятда ҳар бир давлат муайян ишларни амалга оширади. Хусусан, иқтисодий - ижтимоий барқарорликни таъминлаш, мавжуд тизимни мамлакат ичида ва халқаро майдонда мустаҳкамлаш, иқтисодиётни ўзгариб турувчи шароитга мослаштириш кабилардир. Тадқиқотлар реал секторни тартибга солишнинг илмий асослари қуйидаги йўналишлар мавжудлигини кўрсатади: ‒ Рақобатни ҳимоя қилиш; ‒ Даромадларни қайта тақсимлаш; ‒ Ресурсларни қайта тақсимлаш; ‒ Бойликларни қайта тақсимлаш; ‒ Иқтисодий тўлқинларни вужудга келтирадиган инфляция ва бандлик устидан назорат каби жараёнларни олиб боришдан иборат. Халқаро амалиётда реал секторни давлат томонидан тартибга солишнинг асосий йўналишлари сифатида қуйидагилар амалга оширилган: ‒ Иқтисодий фаолиятнинг ҳуқуқий асосларини яратиш; ‒ Монополизмга қарши кураш сиёсатини ўтказиш; 178 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, iyun www.sci-p.uz ‒ Бозор инфратузулмасини барпо этиш; ‒ Даромадларни қайта тақсимлаш; ‒ Кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш ва бошқалар. Иқтисодий муносабатлар ва ташкилий-бошқарув тузилмаларининг бир туридан бутунлай бошқа янги турига ўтиш иқтисодий ислоҳотлар стратегиясини ишлаб чиқиш ва унинг асосий йўналишларини аниқлаб олишни тақозо қилади. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги 158-сонли “Ўзбекистон – 2030” стратегияси тўғрисида”ги фармони қабул қилинди. Унда “барқарор иқтисодий ўсиш орқали даромади ўртачадан юқори бўлган давлатлар қаторидан ўрин олиш, аҳоли талабларига ва халқаро стандартларга тўлиқ жавоб берадиган таълим, тиббиёт ва ижтимоий ҳимоя тизимини ташкил қилиш, аҳоли учун қулай экологик шароитларни яратиш, халқ хизматидаги адолатли ва замонавий давлатни барпо этиш, мамлакатнинг суверенитети ва хавфсизлигини кафолатли таъминлаш” каби асосий ғоялар ўз ифодасини топган. Хусусан, юқорида кўрсатилган реал секторни давлат томонидан тартибга солиш йўналишларига мос равишда “иқтисодий фаолиятнинг ҳуқуқий асосларини яратиш йўналишига доир лицензиялаш ва рухсат бериш ҳужжатларини камида 20 фоизга қисқартириш ҳамда 50 фоизини соддалаштириш, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ижросининг мониторинги қамровини 100 фоизга етказиш, аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари учун содда ва ихчам қонунчилик тизимини яратиш; монополизмга қарши кураш сиёсатини ўтказиш йўналишига доир Республикада 17 турдаги давлат монополиясини бекор қилиш; бозор инфратузулмасини барпо этиш йўналишига оид, хусусан, инвестицион сиёсатга доир 150 млрд. долларлик 500 дан зиёд технологик ва инфратузилмавий лойиҳаларни амалга ошириш, барча иқтисодий зоналарда зарур инфратузилмадан узлуксиз фойдаланиш имкониятларини яратиш, “инфратузилма облигaциялари” ни чиқариш амалиётини йўлга қўйиш; даромадларни қайта тақсимлаш йўналишига доир ЯИМ ҳажмини 160 млрд. долларга етказиш, аҳоли жон бошига даромадларни 4 минг долларга етказиш; кичик ва ўрта бизне