Возможности и проблемы экспорта сельскохозяйственной продукции

Аннотация

The article describes some topical issues in the field of foreign trade, in particular, the export of agricultural products, which is one of the important factors in the development of our national economy. Some problems related to the period of independence in this area and the experience of their solution is discussed. There is also a description of the issues of the current quality period and the author's descriptions. Key words: modernization, export, business plan, cluster, added value, design, standard, cooperation, specialization, innovation, import, calibration, digital technologies, logistics, technical norm, revenue, profit. Кириш Мамлакатимизда қишлоқ хўжалигини модернизациялаш, айниқса экспортга йўналтирилган ишлаб чиқаришни ташкил этиш учун муҳим бўлган соҳавий тадбирлар амалга оширилди. Натижада, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш ва экспорт қилиш ҳажми сезиларли даражада ошиб бормоқда. Жаҳон бозорида мева-сабзавот маҳсулотлар савдоси 205 миллиард АҚШ долларини ташкил этган бир пайтда, республиканинг мазкур бозордаги улуши бир фоизга ҳам етмаяпти. Ушбу маҳсулотларнинг мамлакат экспорти таркибидаги улуши эса атиги 7 фоизни ташкил қилади [1]. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев таъкидлаб ўтганларидек: “...қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг 132 минг тоннаси қайта ишланиб, 100 миллион долларлик тайёр маҳсулот, эътибор беринг, тайёр маҳсулот 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 195 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil экспорт қилинди. 724 минг тонна хўл мева четга сотилди ва бу юртимизга 856 миллион доллар валюта келтирди. Ҳолбуки, илгари минг-минг тонна турли ширин- шакар меваларимиз далада қолиб, чириб кетар, исроф бўларди, энг ёмони, увол бўлар эди” [2]. Юқорида таъкидланганидек, мева-сабзавотчилик экспортини бугунги кундаги 1,2 миллиард доллардан камида 5 миллиард долларга кўпайтириш бўйича барча имкониятлар бор [3]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Жаҳон банкининг қишлоқ хўжалиги бўйича етакчи иқтисодчиси Сергий Зоря [4] мамлакатимизнинг агро озиқ-овқат маҳсулотлари экспортидаги қуйидаги масалаларга эътиборини қаратади: Биринчидан, 2018 йилда Ўзбекистон агро озиқ-овқат маҳсулотлари экспорт қиймати бор-йўғи 1,3 млрд долларни ёки ҳар гектар маҳсулдор ерга нисбатан 330 долларни (2020 йилда Пандемия шароитига қарaмасдан 1 008,6 млн. АҚШ доллари қийматли 1 485,0 минг тоннадан зиёд мева-сабзавот экспорт қилинган) ташкил қилди. Таққослаш учун, ўша йили Въетнам 40 млрд. АҚШ долларлик қишлоқ хўжалик маҳсулотини экспорт қилган. Бу давлатнинг экспортдан олган фойдаси ҳар бир гектар ерга ўртача 6100 долларни ташкил қилади. Иккинчидан, жаҳон савдо ташкилоти таркибига кириш учун ҳукумат томонидан олиб борилаётган иқтисодий ислоҳот ва чора-тадбирлар Ўзбекистон учун қишлоқ хўжалик маҳсулотлари, хусусан мева-сабзавотларни жаҳоннинг кўпчилик мамлакатларига экспорт қилиш имконини беради. Учинчидан, экспорт имкониятларини амалга оширишда меҳнат ресурсларининг кенг миқёсда иштирок этишини таъминлаш заруриятидир [5]. Қишлоқ хўжалиги иқтисоди ва менежменти бўйича етакчи мутахассис Андрей Ярмак[6] Ўзбекистонда мева-сабзавотлар экспортчиларнинг қуйидаги одатий хатоларини санаб ўтади: - кўпчилик қишлоқ хўжалиги соҳасида бизнес-режаларни ҳисоблаганда маҳсулотни ишлаб чиқаришга (етиштиришга) кетадиган харажатларга асосий эътиборни қаратади. Аммо маҳсулотни сақлаш ва уни истеъмол учун тайёр маҳсулотга айлантириш инфратузилмасига сарфланган харажатлар, одатда, ҳар бир гектар майдон ҳисобига, боғни барпо қилишдан қимматроққа тушади. Кўпчилик буни тушунмайди; - етиштирган маҳсулотни сотишга ҳаракат қилиш ўрнига мижоз ва истеъмолчиларга қандай маҳсулот кераклиги билан қизиқиш, тегишли ва зарур сифат, нав, таъм, калибр, қадоқлаш ва ҳ.к.ни таъминлаб бериш” деган тушунчанинг етишмаслиги; - мева-сабзавотчилик маҳсулотлари ҳажмларининг йилдан-йилга ошиб бориши сақлаш ва қайта ишлаш тармоғидаги бир қатор муаммо ва камчиликларни бартараф этиш, соҳани ислоҳ қилишда замонавий инновацион, ресурс тежайдиган рақамли технологиялардан кенг фойдаланмаслик. Ҳозирги даврнинг долзарб муаммоларидан бири бўлган бу соҳада юртимизнинг кўплаб олимлари тадқиқот олиб боришмоқда. Мазкур масалада С. Хасанов қуйидаги муаммо ва камчиликларни келтирган: - транспорт ва логистика соҳаси замон талабидан ортда қолмоқда; 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 196 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil - мавжуд совутгичларнинг аксарияти маънан эскирган, технологик жиҳатдан янгиланмаган, замонавий технология ва рақамли инновацион ишланмалар лозим даражада татбиқ этилмагантлигидир [7]. Ш.Т. Ҳасанов республика қишлоқ хўжалигидаги жорий муаммоларни қуйидагича тавсифлайди: - доимий мижозлар ва барқарор етказиб берувчиларнинг етишмаслиги; - улгуржи ва савдо тизимини молиялаштириш билан боғлиқ муаммолар [8]. К.И. Сирожиддинов қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг экспортидаги муаммолардан яна бири, етиштирилаётган маҳсулотнинг р