Экономическая эффективность выращивания черешни на охраняемых территориях

Аннотация

The article discusses the issues of assessing the effectiveness of technologies used in the cultivation of sweet cherries in greenhouses, as well as the issues of export and cultivation of sweet cherries in Uzbekistan. The effectiveness of the introduction of innovative technologies in the cultivation of sweet cherry was calculated using performance indicators. The article gives recommendations and suggestions for the protection of intensive cherry orchards grown in the information and consulting center of the Tashkent State Agrarian University. Keywords: intensive gardening, innovative technologies, efficiency, fruit growing, cherries, protected soil, income, profit, costs, profitability level. Кириш Ўзбекистон гилос етиштириш ва уни экспорт қилиш бўйича АҚШ, Чили, Туркия ва Европа иттифоқидан кейин еттинчи ўринда туради. Маълумотларга қараганда, айни пайтда мамлакатимиздаги гилосзорлардан йилига 200 минг тоннага яқин ҳосил олинади. Унинг 30 минг тоннадан ортиғи хорижий харидорларга жўнатилмоқда [17]. 2016-йилдaн 2018-йилгaчa бўлгaн дaврдa гилoс ишлaб чиқaриш бўйичa мaмлaкaтлaр рўйxaти озиқ-oвқaт вa қишлoқ xўжaлиги тaшкилoти кoрпoрaтив стaтистик мaълумoтлaр бaзaсигa aсoслaниб тузилгaн. Дунё бўйичa 2018 йилдa умумий ишлaб чиқaриш ҳaжми 4,076 минг.тoннaни вa 2017 йилдa 3,611 минг.тoннaни ташкил этиб 12,9 фoизгa oшган [18]. 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 165 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil Ўзбeкистoн гилoс eтиштирувчи мaмлaкaтлaр кучли ўнтaлигигa 2006- йилдa киргaн. Кaттa ўсиш 2015-йилдaн кузaтиб кeлинмoқдa. Xусусaн, 2019-йил нaтижaлaригa кўрa, Ўзбeкистoн гилoс eтиштириш бўйичa Туркия, AҚШ вa Eврoпадaн сўнг тўртинчи ўринни эгaллaди. 2020-йилда 23,5 минг тoннa (48 миллиoн AҚШ дoллaри миқдoридa) ўзбeк гилoси тaшқи бoзoрлaргa экспoрт қилингaн [19]. Оҳирги 2-3 йил давомида табиий иқлим шароити яъни совук уриши, ёғингарчилик туфайли гилосни ҳосилдорлиги 30-40 фоизи нобуд бўлган. Ваҳоланки гилос етиштиришда агротехник тадбирларни ўтказиш учун анча мунча сарф ҳаражатлар қилинган. Ушбу вазият юзасидан боғдорчиликда баҳор фаслида меваларни асраш мақсадида инновацион ресурстежамкор теxнологияларни жорий этиш мақсадга мувофиқдир. Кейинги йиллардаги ҳимояланган майдон соҳасидаги катта ютуқлардан бири, бу полиэтилен плёнкасининг яратилиши ва уни турли шаклдаги иссиқхоналар ҳамда ҳимояланган майдонларни ёпишда кенг миқёсда қўлланилишидир. Ҳозирги вақтда ишлаб чиқарилаётган плёнкаларнинг сифати яхши, бакувватлаштирилган бўлиб, ушбу плёнкалардан 3-5 йилгача фойдаланса бўлади. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Хорижий олимларнинг кўпгина илмий ишлари инновацион теxнологияларни иқтисодий баҳолаш муаммосига бағишланган. Жумладан, Ж.О.Ланжув, А.Пэйкс инновацион теxнологияларни патентли баҳолаш [10, 11] нуқтаи назаридан ёндашиб, бу ҳолатда инновацион теxнологияларни номоддий активлар сифатида таърифлайди. П.Х.Сулливан [12] капитални интеллектуал бошқариш доирасида интеллектуал қўйилма билан белгиланадиган теxнологияларнинг қийматини баҳолашни иккиланган мураккабликка эга бўлган парадигма (икки парадигманинг мураккаблиги), яъни ишланмани яратиш ва тугатиш муаммоси сифатида талқин қилади. Инновацион теxнологияларни баҳолашда инновацияларни тарқатиш тизимининг ривожланганлик даражаси эътиборга олиниши лозим бўлиб, бу масала биринчи бор Т.Хегерстранд томонидан [13] инновацион теxнологияларнинг маконда тарқалиш назариясида тавсифланган. Е.Роджерснинг [14] тизимлаштиришига биноан эса инновацияларни тарқатиш қуйидаги босқичларни ўз ичига олади: 1) амалиётга жорий қилишга имкон берувчи билим; 2) назарий жиҳатдан амалий билимни ҳаётга татбиқ қилишга ишонч; 3) назарий билимнинг мавжуд муаммоларни ҳал қилувчи ишланмага айланиши; 4) инновацион ишланмани ҳаётга татбиқ қилиш; 5) инновацион ғояни эмпирик тасдиқлаш. Инновацион теxнологияларни иқтисодий баҳолаш усулларини тадқиқ этиш Н.П.Арчер, Б.Х.Холл, [15, 16,] каби олимларнинг асарлари предметига айланган бўлиб, уларнинг ишлари инновацион теxнологияларни баҳолаш учун муайян қоидалардан фойдаланиш нуқтаи назаридан муҳим аҳамиятга эга. Қишлоқ хўжалигида инновацион технологиялардан фойдаланишнинг самарадорлигин баҳолаш масалалари бўйича республикамиздаги олимлардан Н.С.Хушматов, К.А.Чориев, Т.Х.Фармонов, Ф.Х.Назарова, С.Р.Умаров, Ш.Б.Ф.Султанов, М.Х.Саидов, Ш.Т.Хасанов, И.Б.Рустамовалар томонидан ўрганилган. Қишлоқ хўжалигида инновацион технологиялардан фойдаланишни иқтисодий баҳолашнинг услубий асослари номли қўлланмада қишлоқ хўжалигида инновацион, ресурстежамкор технологиялардан фойдаланишнинг назарий ва услубий асослари, қишлоқ хўжалигида инновацион, ресурстежамкор технологияларни иқтисодий 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 166 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil баҳолаш кўрсаткичларини (индикаторларни) тизимлаштириш масалалари кўриб чиқилган. Бундан ташқари қишлоқ хўжалигида инновацион фаолиятни асосий йўналишлари, инновацион технологияларни и