Вопросы финансирования государственных предприятий

Аннотация

Иқтисодий муносабатларда хусусий сектордаги хўжалик юритувчи субъектлар билан биргаликда давлат мулки шаклидаги корхоналар ҳам иштирок этади. Бу каби корхоналарнинг фаолиятини молиялаштириш эса ўзига хос хусусиятларга эга. Мазкур мақолада давлат корхоналарининг моҳияти, Республикамизда уларни молиялаштиришнинг ўзига хос хусусиятлари ҳамда молиялаштиришнинг ҳозирги ҳолатини янада такомиллаштириш билан боғлиқ жиҳатлар ёритилган. Калит сўзлар: Давлат, корхона, давлат корхонаси, давлат мулки иштирокидаги корхона, молия, молиялаштириш, диведент, солиқ, солиқ имтиёзи, давлат мулкини бошқариш, монополия, табиий монополия, фонд, молиялаштириш шакллари. Аннотация. Наряду с субъектами хозяйствования в частном секторе в экономических отношениях участвуют и государственные предприятия. Финансирование деятельности таких предприятий имеет свои особенности. В статье освещается сущность государственных предприятий, особенности их финансирования в республике, а также текущее состояние финансирования. Ключевые слова: Государство, предприятие, государственное предприятие, финансы, финансирование, дивиденды, налог, налоговые лыготь, управление государственным имуществом, монополия, естественная монополия, фонд, формы финансирования. Аbstract. Along with business entities in the private sector, state-owned enterprises also participate in economic relations. Financing the activities of such enterprises has its own characteristics. This article highlights the essence of state-owned enterprises, the peculiarities of their financing in the Republic, as well as the current state of financing Key words: State, enterprise, state enterprise, finance, financing, dividends, tax, tax benefits, state property management, monopoly, natural monopoly, fund, forms of financing. Кириш (Introduction) Аслида иқтисодий муносабатларда бошқа иқтисодий субъектлар сингари давлат мулки шаклидаги корхоналар ҳам иқтисодиётда муҳим роль ўйнайди. Иқтисодиётни давлат томонидан бошқаришга оид назарияларга кўра, давлатнинг иқтисодиётга аралашув сақланиб қолади, аммо унинг улуши жуда кам доирада бўлиш керак, бироқ, мулкчилик шакллари бўйича иқтисодий фаолият юритишда давлат мулкидаги корхоналарнинг мавжудлиги ҳам иқтисодий ҳам ижтимоий зарурат сифатида юзага чиқади. Демак, бозор муносабатлари шароитида ҳам давлат тадбиркор сифатида юзага чиқади. Бундан ташқари давлат жамият миқёсида табиий монополиялар тармоқлари ва иқтисодиётда йирик тармоқларга давлат активларини жойлаштиради, Ўзбекистонда "Табиий монополиялар тўғрисида"ги қонунга кўра[1] табиий монополияларга нефть, нефть маҳсулотлари ва газни қувур орқали транспортировка қилиш; электр ва иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш ҳамда транспортировка қилиш; темир йўллар инфратузилмасидан фойдаланиш ҳисобга олинган ҳолда темир йўлларда ташиш; умумий эркин фойдаланиладиган почта алоқаси хизматлари; сув 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 25 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil қувурлари ва канализация хизмати; аэронавигациялар, портлар ва аэропортлар хизматлари ва шу кабилар кириб, ушбу тармоқда давлат молиявий активлари асосий роль ўйнайди, демак, ушбу тармоқ ва уларнинг молиявий фаолияти давлатнинг молиявий бошқарув фаолияти орқали амалга тартибга солиб борилади, бу фаолият билан шуғулланувчи корхоналар эса табиийки давлат мулки шаклида бўлади, улар эса давлат корхоналари мақомига эга бўлади. Ўзбекистондаги амалдаги меъёрий ҳужжатларга мувофиқ [2] Давлат корхонаси бу давлат мулкидаги, ўзига тезкорлик билан бошқариш учун берилган мулк негизида ташкил этилган давлат унитар корхонаси шаклидаги тижорат ташкилотидир, у ўзига биркитилган мулкдан қонунда белгиланган доирада, ўз фаолияти мақсадларига, мулкдорнинг (ёки унинг топшириғига кўра у ваколат берган давлат органи — муассиснинг) топшириқларига ҳамда эгалик қилиш ҳуқуқидаги мулкнинг мақсадига мувофиқ мулкдан фойдаланишни ва уни тасарруф этишни амалга оширади. Ўз навбатида, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ёки унинг томонидан ваколат берилган давлат органлари ҳисобланидики, ҳуқуқий-иқтисодий жиҳатдан Давлат корхонаси алоҳида мол-мулкка, мустақил балансга, банк ҳисоб рақамларига, шу жумладан валюта ҳисоб рақамларига, рамзи, штамплари ва бланкаларига, Ўзбекистон Республикаси Давлат герби тасвири туширилган, ўзининг фирма номи давлат тилида ёзилган муҳрга эга бўлади. Давлат корхонасининг фирма номида «давлат корхонаси» сўзлари бўлиши, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ўз номидан мулкий ва шахсий номулкий ҳуқуқларни олиши ва амалга ошириши, мажбуриятлар олиши, судда даъвогар ва жавобгар бўлиши, таьсисчи розилиги билан қонун ҳужжатларига мувофиқ тижорат ташкилотлари, шунингдек уларда юридик шахсларнинг қатнашишига йўл қўйиладиган нотижорат ташкилотлар қатнашчиси (аъзоси) бўлиши мумкин. Аммо, давлат корхонаси давлатнинг бошқа корхонаси таьсисчиси бўлишга ҳақли эмас [2]. Давлат иштирокидаги хўжалик юритувчи субъектлар эса, ўз навбатида устав фондида (устав капиталида) давлат улуши мавжуд бў