Кредитлар ўсишининг муаммолари ва истиқболлари

Аннотация

Мақолада банклар томонидан берилаётган кредитларнинг ҳажмини ортиши ва унинг натижасида кредитлар ўз вақтида қайтарилмаслиги оқибатида муаммоли кредитларга айланишининг олдини олишга устуворлик қаратилган. Шунингдек, муаммоли кредитлар тўғрисидаги маълумотлар банклар бўйича таҳлил қилиниб уни бартараф этиш мақсадида тегишли стратегиялар ишлаб чиқиб ўз фаолиятини ташкил этишлари борасида таклифлар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: кредит, муаммоли кредит, хавф стратегияси, ипотека кредити. Кириш Бугунги кунда жаҳон шиддат билан ривожланиб бормоқда, янги техника ва инновацион технологиялар яратилмоқда. Ўз навбатида ушбу янгиликларни амалиётга жорий этиш ва замонавий талаблар асосида рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чиқариш ёки хизматлар кўрсатиш ҳамда фаолият ҳажмини янада кенгайтириш мақсадида хўжалик юритувчи субъектларнинг табиий равишда банк кредитларига эҳтиёжи юқори бўлади ва мазкур эҳтиёжларни энг оқилона равишда қондириш имкониятига эга молия муассасасини танлайди. Шуни эътиборга олган ҳолда, банк янги мижозларни жалб қилишда, янги тармоқларга кириб боришда ва уларни эгаллашда кредитлаш жараёнини асосий омил сифатида кўради. Банк, иқтисодиётнинг реал сектори ва барча мижозлари учун қулай кредитлаш майдончаси сифатида ўрин эгаллаши лозим. Глобал пандемия туфайли эпидемиологик вазиятнинг ёмонлашуви 2020 йилда жаҳон иқтисодиётига сезиларли даражада салбий таъсир кўрсатди. Халқаро валюта жамғармасининг дастлабки ҳисоб-китобларига кўра, 2020 йилда глобал иқтисодиёт 3,5 фоизга пасайган ҳамда 2021 йилда унинг тикланиши 5,5 фоиз даражасида прогноз қилинмоқда1. Бундай вазиятда ишлаб чиқаришни техник қайта жиҳозлаш учун кредитлар жуда муҳим манба ҳисобланади. Халқаро экспертларнинг фикрича, кредитларнинг ЯИМга нисбатининг 90-100 фоизлик чегаравий қийматдан кўтарилиши иқтисодий ўсишга салбий таъсир кўрсатади2. Бироқ, кредитларнинг ЯИМга нисбати кўрсаткичи ҳақиқий иқтисодий манзарани тўлиқ акс эттирмайди. Энг муҳими, ушбу кўрсаткичнинг иқтисодиётга хос бўлган мувозанат қийматидан четланиши, яъни кредит тафовути ҳисобланади. Банк назорати бўйича Базел қўмитаси кредит тафовути бўйича 2 та чегарани белгилайди – 2 фоиз банд ва 10 фоиз банд. Биринчи чегарадан ошиб кетиш, келажакда иқтисодиётнинг ўз потенциалидан сезиларли даражада ортишига олиб келиши мумкин бўлган кредит ўсишини англатса, 10 фоиз банддан юқори бўлиш эса 1 ХВЖ, “Янгиланган жаҳон иқтисодиёти ривожланишининг истиқболлари”. Январь, 2021. https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2021/01/26/2021-world-economic-outlook-update 2 www.researchgate.net маълумотлар асосида тайёрланди. 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 10 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil иқтисодиётнинг реал сектори қарз юки сабабли келиб чиқиши мумкин бўлган молиявий номутаносибликлар тўғрисида сигнал беради. Ривожланаётган давлатларда тижорат банклари томонидан кредитлаш тизимини ривожлантириш билан боғлиқ бир қатор ноқулайликлари мавжудлиги ушбу тизимни ривожлантиришга салбий таъсир ўтказмоқда. Ушбу муаммолар қаторига юқори кредит таваккалчиликлари, корхоналарнинг рентабеллик даражасининг нисбатан пастлиги, зарур молиявий ресурсларнинг йўқлиги, узоқ муддатли ресурсларнинг етишмаслиги, қарзларни тўлаш учун қўлланиладиган тартибда мослашувчанликнинг йўқлиги билан изоҳлаш мумкин. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Тижорат банклари томонидан берилган кредитлар ҳажмининг банк таваккалчилиги ва даромадига боғлиқлигининг назарий-амалий жиҳатлари хорижий қатор иқтисодчи олимлар томонидан ўрганилган, хусусан: Иқтисодчи олимлар Барон, Хионг ва бошқаларнинг фикрича - “кредит ҳажмининг ўсиши одатда ёмон якунланади ва заиф молиявий кўрсаткичларга эргашади” деб тушунтиришади [3, 4, 5, 6, 7] (Барон ва Хионг, 2017; Жорд ва бошқ., 2013; Реинҳарт ва Рогофф, 2009; Шуларик ва Тейлор, 2012). Бу фикр агар тижорат банклари томонидан берилаётган кредитлар ҳажми кескин ошиб кетиб қайтарилиши билан боғлиқ муаммолар кузатилса тўғри бўлиши мумкин. Бордалонинг фикрича “кредит ҳажмининг ортишининг асосий сабаб бўлиб, кредит берилишининг юқори интерваллари натижасида вужудга келади” деб таърифлайди [8] (Бордало ва бошқ., 2018). Бу фикрдан шундай хулоса қилиш мумкинки, кредит ажратилаётганда маълум оралиқларда кўпайиб кетиши жараёни тушунилади. А.Болларднинг фикрича “кредит куйилмаларининг белгиланган меъёрлардан сезиларли миқдорда ошиши, активлар ва пассивлар таркиблари ўртасидаги мутаносибликнинг сезиларли ўзгариши, банк пассивларининг, жумладан, банк мижозларидан жалб қилинган маблағларнинг хатар даражаси ошганлигидан далолат беради ва энг муҳими, банк фаолияти омонатчилар ва кредиторларнинг маблағларига, уларнинг ишончига жуда боғлиқлиги билан изохланади”[9] деб таърифлайди. Гесс ва бошқ. тадқиқотчиларнинг банк кредитлари кенгайганлигини кўрсатиш учун кредитларнинг ўсишини ғайритабиий ўлчовидан фойдаланган. Шунинг учун, Фоос ва бошқ. (2010) кредитнинг нотекис ўсишини “алоҳида банк томонидан берилган кредитлар ҳажмининг ортиши ва шу мамлакатдан банклар