Особенности Узбекистана в выборе стратегии инновационного развития и модели инновационной системы

Аннотация

One of the main ways to increase the competitiveness of the national economy is the choice of priority innovation strategies and models of the national innovation system. At the same time, it is important to conduct continuous scientific research and apply their effective results in practice. The specificity and capabilities of each country certainly play an important role in the choice of innovative strategies and models. This article explores these issues and identifies the specificity of Uzbekistan. Key words: national innovation system, innovation model, strategy, three-helix model, cost innovation costs. Кириш Ҳар бир мамлакат инновацион тараққиёт стратегиясини ишлаб чиқар экан, шу фаолиятни амалга ошира оладиган миллий инновацион тизимни (МИТ) яратиш иқтисодиётнинг долзарб масаласи ҳисобланади. Бундай тизимнинг самарали фаолият кўрсатиши учун нафақат салоҳиятли илм-фан, таълим тизими ва ишлаб чиқариш, балки институционал шароитларнинг бутун бир мажмуаси мавжуд бўлиши талаб этилади. Иқтисодиёт фанида миллий инновацион тизимлар (МИТ) концепцияси нисбатан яқинда ўтгaн aсрнинг 80-йиллaридa пaйдo бўлиб, бу концепцияда давлат, хусусий ва ижтимоий-иқтисодий тузилмалар ҳамда механизмлар йиғиндиси акс этади ва уларнинг янги билимларни ва технологияларни яратиш, ўзлаштириш, кенг ёйишга қаратилган фаолиятлари амалга ошириладиган доирада ўзаро алоқалари намоён бўлади. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 273 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Инновацион тараққиётни таъминлашда мамлакат томонидан танлаб олинган йўл ва унинг истиқболини белгиловчи стратегия ва миллий инновацион моделлар (МИМ) муҳим аҳамиятга эга. Бу жиҳатдан республикамизда қатор ижобий ўзгаришларга эришганимизга, ўз олдимизга улкан вазифалар қўйганимизга қарамай қарамай, мақсадга етиш учун ўз муқобил инновацион моделимизни ишлаб чиқиш зарур. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Миллий иннoвaция тизимининг биринчи кoнцeптуaл пoйдeвoри ўтгaн aсрнинг 80-йиллaридa ярaтилгaн ва унинг aсoсий мaқсaдлaри тaърифлaб бeрилгaн. Ривожланган мамлакат олимлари томонидан миллий инновацион тизим ва унинг моделларига бағишланган адабиётлар ранг баранг ва хилма хил бўлиб, МИТни шaкллaнтириш нaзaриясининг aсoсчиси К. Фримeн[2], (Сaссeкс унивeрситeтининг Илмий сиёсaт тадқиқоти институти, Буюк Бритaния) ҳисобланади. Б. A. Лундвaлл[3] (Уппсaлa унивeрситeти, Швeция) вa Р. Нeльсoн [4] (Кoлумбия унивeрситeти, AҚШ), турли мaмлaкaтлaрдa иннoвaциoн фaoлиятнинг ривoжлaнишини чуқур таҳлил қилишган ва шу aсoсдa уни янада риожлантиришган.Улар ҳақли равишда мазкур назариянинг асосчиларидан ҳисобланишади. Уларнинг тадқиқоти таниқли иқтисодчи Йозеф Шумпeтeр тoмoнидaн илгaри сурилган ғоя ва oлингaн нaтижaлaргa aсoслaнгaн ҳолда бажарилган. Oлимлaрнинг умумий фикричa, миллий иннoвaцион тизим миллий чeгaрaлaр дoирaсидa илмий билимлaр вa тexнoлoгиялaрни ишлaб чиқиш вa тижоратлаштириш билaн мaшғул, мaқсaд-вaзифaлaри турличa бўлгaн тузилмaлaрнинг, жумлaдaн, дaвлaт идoрaлaрининг интeгрaцияси жaрaёни вa нaтижaси сифaтидa эътирoф этиш жoиз. Улaр мустaҳкaм миллий илдизлaргa, aнъaнaлaргa, сиёсий вa мaдaний xусусиятлaргa эгa институтлaр мaжмуaси билaн тaъминлaнaди. Г.Гoлдштeйннинг қaйд этишичa, сaмaрaли миллий иннoвaция тизимини ярaтишнинг муҳим шaрти дaвлaт ундaн aсoсий мaнфaaтдoр бўлишигa, иннoвaциoн фaoлиятнинг устувoр йўнaлишлaрини ҳaр йили бeлгилaши вa зaрур рeсурслaр билaн тaъминлaшигa бoғлиқдир [5]. МИТга кўра инновацион моделлар танланади ва инновацион ривожланиш стратегияси ишлаб чиқилади. МИТнинг шаклланиши ва таркибини аниқлаштириш масалаларида назарий жиҳат устунлик қилса, унинг моделларини танлаш ва стратегиясини ишлаб чиқишда амалий жиҳат етакчи роль ўйнайди. Улардан айримларини тахлил қилсак, ривожланган мамлакатлар, жумладан, АҚШлик таниқли иқтисодчилар МИТнинг янги моделларини тавсия этишда етакчи ҳисобланишади [6-10] . Бу масалага Россиялик олимлар алоҳида диққат қаратишмоқда ва мавжуд моделларга турли нуқтаи назардан қараш орқали таҳлил қилиб, Россиянинг инновацион тараққиётига салмоқли ҳисса қўшмоқдалар [11-15]. Ўзбекистонлик бир гуруҳ тадқиқотчилар [16-18] миллий инновацион тизим, унинг таркиби ва унинг ривожланиши масалаларига диққат қаратишса, иккинчи гурух изланувчилар [19-20] тадқиқотларида кўпроқ диққатни иқтисодиётни ривожлантириш учун миллий инновацион тизим яратилишининг хуқуқий асосларини ўрганишга қаратишган. Тадқиқот методологияси Мазкур тадқиқотда классик, шунингдек замонавий хорижий ва мамлакатимиз иқтисодчилари томонидан ўтказилган талқиқотлар, ёндашувлар, концепциялардан мазкур мақолада назарий ва методологик асос сифатида фойдаланилди ва республикамиз олимлари томонидан етарли даражада диққат қаратилмаган 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 274 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil жиҳатлари аниқланди. Тадқиқотда кузатиш, назарий талқин, сўровнома ўтказиш, статистик гуруҳлаш, таққослаш, индукция, дедукция методларидан фойдала