Метод моделирования нечетких множеств факторов развития фермерской деятельности и их взаимозависимости

Аннотация

The article divides the explicit and implicit sets that affect the efficiency of farm activities into groups and assesses the interrelationship between their manageable and unmanageable factors. The article also suggests methodological aspects of producing well-formed (obscure) process models. Keywords: farming, artificial intelligence, explicit and implicit information, data sets, staff qualifications, simulation models. Кириш Ўзбекистон кейинги йилларда глобаллашув жараёнларининг ажралмас бир қисми ва иштирокчисига айланмоқда. Мамлакатимиз инновацион ривожланиш стратегиясида 2030 йилга қадар жаҳон саҳнасида илмий-техника ва инновацион тараққий этган дастлабки 50 та илғор давлатлар қаторидан ўрин эгаллаши асосий вазифалардан бири эканлиги белгиланган [1]. Ушбу вазифаларни бажариш мамлакатимизда иқтисодиётни рақамлаштириш, ахборот технологиялари ва сунъий интеллектни кенг қўлланилиши барча ислоҳотларларнинг негизи бўлмоғи зарурдир [2]. Шуларни ҳисобга олганда фермер хўжаликлари фаолиятини янада ривожлантириш учун математик моделлаштиришда равшан ва норавшан тўпламларни ўзаро боғлиқлигини ўрганиш муҳим ҳисобланади. Фермер хўжаликларининг ишлаб чиқаришига таъсир кўрсатувчи омиллар бошқариладиган ва бошқарилмайдиган (табиий-иқлим) омиллар ҳамда бозор муҳити билан боғлиқ норавшан (ноаниқлик) омилларига бўлинади. Улар фермер хўжалигида экинларнинг ҳосилдорлиги даражасини ва, ўз навбатида, сифатини ва ишлаб чиқариш ҳажмини белгилаб берувчи асосий омиллар ҳисобланади. Шунинг учун фермер 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 222 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil хўжаликларини ривожлантириш истиқболларини моделлаштириш чоғида ушбу омилларни ҳисобга олиш фермер хўжалиги ишлаб чиқариши самарадорлигига таъсир кўрсатувчи бошқариладиган омиллар ички хўжалик ва ташқи омилларга бўлинади. Ушбу ички омилларнинг ахборот норавшанлиги нисбатан паст, ташқи омилларнинг асосий қисмида ахборот равшанлиги юқори ҳисобланади. Амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, ахборот норавшанлиги паст (яхши шаклланмаган) бўлса, фермер ер участкасининг ўлчами, унинг унумдорлиги, жойлашган ўрни ва сув билан таъминланганлиги фермер учун муҳим аҳамиятга эга. Биринчи галда бу фермер хўжалиги ерлардан фойдаланишининг оптимал (оқилона) ўлчамларини аниқлаш билан боғлиқ, чунки ушбу ўлчамлар меҳнат ва бошқа ишлаб чиқариш ресурсларидан фойдаланиш самарадорлиги даражасига таъсир кўрсатади. Фермер хўжалигида ишлаб чиқаришнинг якуний натижаларига фермернинг тадбиркорлик (ташкилотчилик) қобилияти, шунингдек фермер хўжалигида банд бўлган ходимлар ва аграр сектор маслаҳатчи мутахассисларининг амалий кўникмалари, тажрибаси ва малакаси катта таъсир кўрсатади. Булар равшанлик даражаси юқори бўлган тўпламлар сифатида қаралиши мумкин [3]. Ушбу ҳолатларни ҳисобга олганда, равшан ва норавшан тўпламларга кирувчи омилларни ўзаро боғлиқлигини ҳисобга олиб, фермер хўжаликлари ривожланишининг имитацион моделларини ишлаб чиқишнинг услубий жиҳатини асослаш, долзарб вазифа қаторига киради. Шундан келиб чиққанда норавшан тўплам омилларини таҳлил қилиш ва шу асосда норавшанликни моделларга киритиш тадқиқот мақсади ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Норавшан тўпламлар назарияси ва уни қишлоқ хўжалигини ривожлантириш моделларини ишлаб чиқиш муаммоларига кўплаб олимларнинг тадқиқотлари бағишланган. Сунъий интеллект технологиялари оптималликка яқин шароитларда кечадиган автоматлаштирилган жараёнлар ва ҳодисалар бўлиб, статистик маълумотларнинг критик массаси тўпланиши натижасида яхшиланиш имкониятига эга [4]. Улар катта ҳажмда ва катта тезликда халқ хўжалигининг турли соҳалари (иқтисодий фаолият турлари)га кириб борадилар [5]. Бу компьютер технологияларининг ҳисоблаш қувватининг янада ривожланиши ва одамлар томонидан мавжуд муаммоларни ҳал қилишга қодир бўлган энг яхши ечимларни излаб топишга имкон беради [6]. Сунъий интеллект ўзини тўғри ва ишончли баҳолаш ва диагностика масалалари (молиявий хавфларни, табиий ва иқлимий ҳодисаларни баҳолаш, қишлоқ хўжалик маҳсулотларини ҳосилдорлигини башоратлаш) да энг аниқ ва самарали усул сифатида намоён қилади [7]. Ушбу технология маълумотларни қайта ишлаш ва таҳлил қилишнинг амалдаги усуллари билан таққослаганда истиқболли натижаларни яхшироқ намойиш этади. Ҳозирги вақтда тадқиқотларга сунъий интеллект тизимларининг жорий этилиши бошланғич бўсағада бўлсада, аммо бундай дастурларнинг муваффақияти технологиядаги камчиликларга қарамай (моделлаштирилган сунъий нейрон тармоқларининг оптимал архитектурасини аниқлаш, меҳнат талаб қиладиган ҳисоблаш алгоритмларини енгиб ўтиши мумкин бўлган компьютер ускуналарига эҳтиёж, зарур ахборот кутубхоналари ҳамда маълумотлар базасининг йўқлиги ва бошқалар), аввал ишлатилган усулларга 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 223 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil қараганда яхшироқ натижаларни кўрсатмоқда [8]. СИ қўллаб-қувватлайдиган ҳисоблаш тизимлари аниқроқ, ишончли ва самар