Оценка экономической эффективности железнодорожного транспорта Узбекистана

Аннотация

The article reveals the importance of railway transport in the country's economy and analyzes the level of development of the industry. Various methods for assessing the effectiveness of railway transport are analyzed, and the trend of changes in the main indicators that assess the operation of the system is reflected. In addition, the existing problems in railway transport were identified and measures were recommended to solve them. Keywords. railway transport, transport infrastructure, railway carriers, transport system management mechanisms, efficient railway transport management. Кириш Иқтисодиётнинг бошқа тармоқларидан фарқли равишда транспорт ишлаб чиқариш соҳасининг зарур шарти ҳисобланади – хом ашё ресурсларисиз муваффақиятли ривожланиши мумкин, аммо асосий таркибий қисми транспорт инфратузилмаси бўлган транспорт мажмуисиз унинг ижтимоий-иқтисодий тараққий этишини тасаввур этиб бўлмайди. Темир йўл транспорти - замонавий иқтисодиётининг асосидир. Шу маънода, у бозор муносабатларининг объекти бўлиб хизмат қилади, унинг самарали фаолияти иқтисодиётнинг барча тармоқлари, корхоналар, уларнинг уюшмаларининг фаолият кўрсатиши ва ривожланишига боғлиқ. Темир йўл транспорти умумий фойдаланишдаги транспорт турларидан бири бўлиб, у ишлаб чиқариш ва ижтимоий йўналишдаги корхоналар, муассасалар ва ташкилотларни ўз таркибига олган, бошқа давлатларнинг темир йўллари ва 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 178 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil транспортнинг бошқа турлари билан ўзаро ҳамкорликда ташиш эҳтиёжларини таъминловчи ягона ишлаб чиқариш-технология мажмуидан иборатдир. Айтиш жоизки, транспорт хизматларининг самарадорлиги ва сифати, ўз навбатида, рақобатбардошлиги асосан транспорт жараёнлари оқимининг сифати ва техник ускуналарнинг ишончлилиги билан белгиланади. Техник жиҳозларнинг носозликларининг энг муҳим операцион кўрсаткичларига таъсирини баҳолаш темир йўл транспорти харажатларини оптималлаштиришнинг истиқболли йўналиши бўлиб, юк ва йўловчи ташиш пайтида ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлмаган харажатларни камайтириш. имконини беради Мамлакатда самарали фаолият кўрсатаётган транспорт инфратузилмаси аҳоли ва ишлаб чиқаришни жалб қилишнинг муҳим омилларидан бири бўлиб, ишлаб чиқарувчи кучларни жойлаштиришда муҳим устунлик беради ва синергетик самарага эришиш имкониятини беради. Транспорт таркибий қисми ижтимоий-иқтисодий тараққий этиш даражаси турлича бўлган ҳудудларни ўзаро боғлаб туриш билан бирга, кўплаб шаҳарлар, иқтисодий марказлар ва ареалларнинг ноқулай ва географик жиҳатдан узоқда жойлашганлиги билан боғлиқ баъзи камчиликларни олдини олиб, янги ресурслар ва ҳудудлар ўзлаштирилишини рағбатлантиради, давлат иқтисодий маконида янги ўсиш қутбларини шакллантириб, эскиларини қайта тиклайди. [1]. Бу ўринда айтиш мумкинки, аксарият хорижий мамлакатларда милллий темир йўллар яқин йилларда хусусийлаштирилган ва ислоҳотлар ўтказилиб, улар фаолияти қайта кўриб чиқилмоқда, бу темир йўл транспорти фаолиятининг янада операцион мослашувига сабаб бўлади. Бундан ташқари, темир йўлларда узоқ масофаларга самарали темир йўл ташувларини ривожлантириш давом этмоқда, шу билан бирга қисқа масофаларга автомобил транспорти билан ўзаро аралаш ташувлар йўлга қўйилмоқда. Ислоҳотлар амалга оширилганидан сўнг, транспорт инфратузилмасини ривожлантиришнинг универсал тузилмавий моделининг йўқлиги ва унинг ишлаш шароитларига боғлиқлигини яққол кўриниб қолди. Бу ҳолда транспорт унумдорлигини ва уларнинг молиявий ҳолатини яхшилаш, транспорт корхоналарини корпоратив бошқаришни татбиқ этиш, рақобатни кучайтириш ва транспорт хизматлари бозорида темир йўл транспорти улушини ошириш каби умумий вазифалар белгилаб олинди. Мамлакат иқтисодиётига катта ҳисса қўшганига қарамай, темир йўл транспорти муайян қийинчиликларни бошдан кечирмоқда: шу пайтгача унинг асосий воситаларининг маънавий ва моддий эскириши муаммоси ҳал қилинмаган. Масалан, автоматлаштириш хизматида, темир йўл транспортининг инфратузилмавий комплекси билан боғлиқ бўлган телемеханика ва блокировка, стандарт муддатидан ошиб ишлайди. Шуларни ҳисобга олган ҳолда, ушбу тадқиқотда темир йул транспорти кўрсаткичларини таҳлил қилиш, ўрганиш ва самарадорлигини баҳолаш мақсад қилиниб, темир йўл транспортининг самарадорлигини баҳолашнинг турли усулларини таҳлил қилиш, тизим фаолиятини баҳоловчи асосий кўрсаткичларни ажратиш, темир йўл транспортида мавжуд муаммоларни аниқлаш, камчиликларини кўрсатиш ҳамда уларни бартараф этишга ҳаракат қилинади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Темир йўл транспорти транспорт воситаларидан унумли фойдаланиш билан йўловчилар ва юкларни ташишга бўлган эҳтиёжини талаб этилган муддатда ва тўлиқ 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 179 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil ҳажмда қондириш имконияти ҳам транспорт тармоғининг, минтақалар,ҳамда умуман мамлакатнинг иқтисодий аҳволини белгилаб беради. О.И. Волковнинг сўзларига кўра, тем