Критерий социально-экономического развития сельской местности и принципы управления

Аннотация

The article substantiates the goals and objectives of the socio-economic development of territories at the present stage of economic growth in Uzbekistan. Evaluation criteria, management principles, as well as basic conditions for the development of rural territorial systems are proposed. Key words: systems of rural areas, socio-economic development, management, criteria, social security program, rural population. Кириш Аграр иқтисодиётда бозор муносабатларини жаҳон андозаларига мос ривожлантиришнинг энг муҳим шарти қишлоқда кўп укладли тузилмаларни шакллантириш, бошқарув тизимини такомиллаштириш ва хўжалик юритишнинг иқтисодий усулларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришни талаб этади. Ҳозирги бошқарув сиёсати республика иқтисодиётининг аграр соҳасини янада ривожлантириш, маҳаллий аҳолининг манфаатлари ва эҳтиёжларини ҳисобга олиш, хом-ашё ва бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини экспорт қилишга йўналтириш ҳисобланади. Қайта ишлаш корхоналари, транспорт-тайёрлаш тармоқлари ва сақлаш базаларини ривожлантириш ҳозирги босқичнинг муҳим вазифалари қаторига киради. Буларнинг барчаси агросаноат мажмуаси (АСМ) тармоқлари ўртасида номутаносибликларни йўқотиш, қишлоқ хўжалик тармоқларини устувор ривожлантириш, натижада қишлоқларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳолатини мустаҳкамлаш, аҳолини озиқ-овқат маҳсулотлари ва ижтимоий хизматлар билан таъминлаш даражасини ошириш зарур. Бундай шароитларда маҳсулотлар экспорти салоҳиятини ошириш, ишлаб чиқариш ва истеъмол ўртасидаги номутаносибликларни бартараф этишга, шунингдек, 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 169 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil қишлоқ аҳолисининг ижтимоий аҳволини яхшилашга имкон берадиган аграсаноат ишлаб чиқариш тузилмасини шакллантириш муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Ушбу жараёнларни тадқиқ қилишнинг самарали воситалардан бири моделлаштириш ҳисобланади. Табиийки, бундай вазифаларни амалга ошириш ҳудудларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш жараёнларини бошқариш усулларини ишлаб чиқишни талаб қилади. Шу муносабат билан, ҳудудий бошқарув тизимини моделлаштириш асосида кичик ва ўрта қишлоқ ҳудудларини ижтимоий- иқтисодий ривожланишини тадқиқ қилиш ва прогнозлаш тадқиқот иши мавзусининг долзарблигини белгилайди. Шуларни ҳисобга олиб, қишлоқ ҳудудий тизимларини иқтисодий-ижтимоий ривожланиш жараёнларини прогноз қилиш ва бошқариш усулларини ишлаб чиқиш ва уларни кичик ва ўрта қишлоқ ҳудуди мисолида синаб кўриш ҳисобланади. Тадқиқотнинг предмети сифатида қишлоқ ҳудудларининг ижтимоий- иқтисодий тизимини бошқариш ва ривожланишини прогноз қилиш жараёнларига қаратилган. Тадқиқот объекти сифатида Қорақалпоғистон Республикаси Хўжайли туманининг ижтимоий-иқтисодий кўрсаткичлари танланди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ҳудудлар тизимини ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш жараёнларини бошқариш муаммоларига кўплаб хорижий ва мамлакатимиз олимларининг тадқиқотлари бағишланган. Россиялик тадқиқотчилар В.К. Крутиков, Ю.В. Зайцев, Т.В. Дорожкина, О.И. Костина, О.В. Федороваларнинг ишида минтақавий ижтимоий-иқтисодий тизимнинг элементлари, белгилари, ҳудудий бошқарувнинг дастурий мақсадли усуллари, ҳудудий бошқарувнинг хорижий ва маҳаллий амалиётлари, замонавий бошқарув янгиликлари, шу жумладан, ижтимоий-психологик жиҳатлари ўрганилган [2]. А.В. Погонин нинг мақоласида шаҳар ва кластерларнинг асосий ролини ҳисобга олган ҳолда минтақа ривожланишининг асосий омиллари аниқланган. Унда шаҳарларнинг ҳудудлар иерархиясидаги ўрнини аниқлаш билан боғлиқ масалалар кўриб чиқилди. Кластернинг муаллифлик модели таклиф қилинган [3]. Д.А. Кондратьев нинг мақоласида ижтимоий-иқтисодий жараёнларнинг таснифи аниқланган. Қишлоқ муниципалитети шаклланишининг ижтимоий- иқтисодий ривожланишининг концепцияси ва моҳияти очиб берилган [4]. М.А. Николаев, М.Ю. Махотаева тадқиқотлари эса минтақавий иқтисодиёт ва менежмент масалалари тақдимотига бағишланган. Хусусан, муаллифлар концептуал аппаратни, шунингдек, турли даражадаги ҳудудий тизимлардаги жараёнларни ўрганишнинг асосий назарий ёндашувларини тақдим этади [5]. Профессор М.Ю. Шерешева таҳрири остида ёзилган монографияда муници- палитетларнинг тармоқдаги ўзаро таъсирини ўрганишнинг назарий жиҳатлари ўрга- нилиб, уни моделлаштиришнинг амалдаги усуллари ва ёндашувлари ёритилган [6]. М.А. Анишенко, О.К. Воливак ва бошқа муаллифлар [7] монографиясида фан ва таълимнинг муайян соҳаларида назарий ёндашувлар ва тушунчалар, таҳлилий шарҳлар, амалий ечимлар келтирилган. Ўзбекистонлик тадқиқотчи Х.С. Асадовнинг мақоласида мамлакатимиз ҳудудлари иқтисодий ўсиш динамикаси, уларнинг табақаланиши, минтақавий иқтисодиёт ишлаб чиқаришининг тармоқ таркибидаги ўзгаришлар ва мавжуд номутаносибликлар таҳлил қилинган [8]. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 170 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Шулар билан бир қаторда ижтимоий-иқтисодий жараёнларни бошқаришнинг мақсад ва вазифалари, унда “талаб ва истеъмол” даражаси кўрсаткичи