Реформы в регулировании и управлении электроэнергетикой

Аннотация

This article examines the ongoing reforms in the electricity sector in the country and their results, the remaining problems in the network, natural monopolies in the production and transmission of electricity, problems in the regulation and management of the electricity sector, and offers ways and means to overcome them. recommendations are given. Key words: electricity, electricity generation, natural monopoly, competitive environment, thermal power plant, hydroelectric power plant, oil products, coal, wind and water power generation, alternative energy sources, technical and technological processes, network enterprises, energy cost. Кириш Мамлакат иқтисодиётини ривожланиши албатта электр энергетика ресурсларига боғлиқ. Ҳар қандай иқтисодиёти ривожланган давлат мустақил электр энергетика ресурсларига ҳамда замонавий ва инновацион технологияларга эга бўлсагина иқтисодиётда ўсиш динамикасини сақлаб қолади. Иқтисодиёти ривожланган жумладан, АҚШ, Европа давлатлари, Хитой, Япония, Жанубий Кория, Сингапур ва Малайзия каби давлатларга эътибор қаратадиган бўлсак, уларда замонавий инновацион технологияларга асосланган электр энергиясини ишлаб чиқариш тармоғи мавжуд эканлигини кўришимиз мумкин. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 133 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Иқтисодиётнинг реал секторида, яъни ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш тармоғида энергия сарфи ҳажмини камайтириш, электр энергетика сиёсатининг асосий вазифаси ҳисобланади. Мазкур вазифанинг бажарилмаслиги энергетика соҳасининг мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишига муқаррар равишда тўсқинлик қилишига олиб келади. Ҳар қандай иқтисодиётда электр энергиясига ўсиб бораётган талабни рақобатбардош нархларда қондириш ва юқори самарали энергия ишлаб чиқариш технологияларига асосланган янги ишлаб чиқариш қувватларини барпо этиш, шу билан бир қаторда мавжуд бўлган электр станцияларни модернизация қилиш ва реконструкция қилиш, электр энергиясини ҳисобга олиш тизимини такомиллаштириш, қайта тикланадиган (қўёш ва шамол) энергия манбаларидан фойдаланишни ривожлантириш билан электр энергетика ресурсларини диверсификация қилиш орқали юқори иқтисодий самадорликка эришилади. Мустақиллигимизнинг дастлабки йиллариданоқ республикамизнинг энергетика сиёсати мамлакат энергетика хавфсизлигини таъминлаш ҳамда миллий энергетика имкониятларидан жамиятнинг ижтимоий ва иқтисодий муаммоларини ҳал этиш учун фойдаланишга қаратиб келинмоқда. Шу билан бир қаторда сўнгги йилларда мамлакатни энергия билан таъминлашнинг барча асосий энергия манбаларини қазиб олиш ва ишлаб чиқаришни оқилона бирлаштиришни назарда тутувчи стратегиялар ишлаб чиқилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан биринчи марта мамлакатимиз парламенти - Олий Мажлисдаги Мурожаатномасида “Энергия ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш учун мамлакатимиз энергетика тизимини ислоҳ қилишимиз, бу борада аниқ стратегия ишлаб чиқишимиз лозим. Аввало, самарасиз ва зарар билан ишлайдиган корхоналарни хусусийлаштириш, монополияни тугатиш керак. Шунингдек, электр энергияси етказиб беришда рақобат муҳитини шакллантириш ва муқобил энергия манбаларидан фойдаланишни рағбатлантириш зарур. Бунинг учун хусусий секторни кенг жалб этган ҳолда, ишлаб чиқаришни молиялаштириш бўйича бозор механизмларига ўтиш талаб этилади” [1]. Мавзунинг долзарблиги ҳозирги кунда республика электр энегетика тармоғи миллий иқтисодиётнинг асосий тармоғи эканлиги, электр энегетика тармоғини замонавий бошқариш ва тартибга солишнинг назарий асослари етарли даражада илмий асосланмаганлиги; электр энегетика тармоғида табиий монопол ҳолатларнинг мавжудлиги (электр энергиясини ишлаб чиқариш ва етқашиб бериш) сабабли рақобат муҳитининг йўқлиги; электр энегетика тармоғида малакали кадрларнинг етишмасли; электр энергиясини ишлаб чиқариш тармоғида замонавий инновацион технологиялардан фойдаланиш даражасини пастлиги; республика иқтисодиёти самарадорлигини оширишда электр энергетига тармоғининг таъсир салмоғи юқориги эканлиги, бу тармоғда рақобат муҳитини шакллантириш ва тартибга солишнинг замонавий бошқарув ва бозор механизмлари орқали асослашнинг муҳимлиги билан белгиланади. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Электр энергетика тармоғидаги мавжуд муаммо ва камчиликларни етакчи мутахассис, олим ва тадқиқотчилар томонидан хорижий мамлакатлар тажрибаси, атроф-муҳит ва иқлим ўзгаришлари натижасида юзага келиши мумкин бўлган экологик 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 134 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil ва иқтисодий зарарлар, дунё бўйича энергетика ресурслари ва қазилма бойликларни нотекис тақсимланганлик ҳолатларини илмий жиҳатдан ўрганиб, уларни бартараф этиш борасида кенг кўламдаги тадқиқот ишларини амалга ошириб келишмоқда. Республикамиз электр энергетика тармоғини ривожлантириш борасида мухтарам Президентимиз томонидан бир қанча Фармон ва қарорларни қабул қилиниши соҳада кўплаб ижобий ўзгаришларга ол