Опыт зарубежных стран в финансировании системы водного хозяйства

Аннотация

The article analyzes the composition of the cost of irrigation water in foreign countries, the size of tariffs for irrigation water and its role in covering the costs of water management organizations. Also, modern methods and means of financing the water system are highlighted. Keywords: cost of irrigation water, tariff for irrigation water, costs of water management organizations, methods and tools. Кириш Бугунги кунда Ўзбекистон Ресупбликаси сув хўжалиги тизимини молиялаштириш учун ажратилаётган маблағларнинг давлат бюджети харажатларидаги улуши – 3,6%, иқтисодиёт тармоқлари харажатларидаги улуши эса 27,5%ни ташкил этмоқда. Шунингдек, республика бюджетидан мамлакатимиз иқтисодиёт тармоқлари учун ажратилган маблағларнинг асосий қисми ёки 54,0%и сув хўжалиги тизимини молиялаштириш учун йўналтирилмоқда [25]. Кўриниб турибдики, соҳани молиялаштиришда давлат бюджети маблағлари улуши юқорилигича қолмоқда. Ваҳоланки, хозирда жаҳон миқёсида сув хўжалиги тизимини давлат бюджети ҳисобидан молиялаштириш билан бир қаторда, уларнинг тўлиқ ёки қисман харажатларини сув истеъмолчилари томонидан қоплашнинг молиявий-иқтисодий асосларини такомиллаштириш, соҳани молиялаштиришга хусусий капитални жалб қилиш ва сув хўжалиги активларини хусусий сектор томонидан бошқариш модели ва механизмларини амалиётга жорий этишга қаратилган илмий-тадқиқот ишлари кенг кўламда олиб борилмоқда. Бу борада, суғорма деҳқончиликда қўшилган қиймат занжирини шакллантириш ёндашуви асосида сув хўжалиги тизими харажатларини қоплашнинг бозор механизмлари ҳамда давлат-хусусий шериклик асосида молиялаштиришнинг устувор йўналишларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 41 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Бу борада 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида: “харажатларнинг ижтимоий йўналтирилганини сақлаб қолган ҳолда Давлат бюджетининг барча даражаларида мутаносибликни таъминлаш, маҳаллий бюджетларнинг даромад қисмини мустаҳкамлашга қаратилган бюджетлараро муносабатларни такомиллаштириш”, шунингдек, “суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш, мелиорация ва ирригация объектлари тармоқларини ривожлантириш, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш соҳасига интенсив усулларни, энг аввало, сув ва ресурсларни тежайдиган замонавий агротехнологияларни жорий этиш, унумдорлиги юқори бўлган қишлоқ хўжалиги техникасидан фойдаланиш” [Фармон, 2017] каби муҳим масалалар аниқ қилиб белгиланган бўлса, Ўзбекистон Республикаси Президентининг тегишли фармон ва қарорларида сувни етказиб бериш бўйича давлат томонидан қилинаётган харажатлар, хусусан, сув хўжалиги ташкилотларининг сув етказиб бериш бўйича харажатларининг бир қисмини сув истеъмолчилари томонидан қоплаш механизмларини босқичма-босқич жорий этиш [Фармон, 2019, Қарор 2019] борасидаги вазифалар белгилаб берилган. Мазкур вазифаларнинг самарали бажарилиши сув хўжалиги тизимини молиялаштиришнинг бозор тамойиллари ва механизмлари асосланган хорижий давлатлар тажрибаси асосида Ўзбекистон сув хўжалиги тизимини молиялаштириш тартибини тубдан такомиллаштиришни тақозо этади. Мавзуга оид адабиётлар шарҳи Умуман олганда, сув хўжалигини молиялаштиришнинг назарий асосларида аксарият ҳолларда молиянинг классик назариясига таянилади, яъни соҳани давлат бюджети маблағлари ҳисобидан молиялаштириш механизми орқали амалга оширилади. Бироқ, тадқиқотлар шуни кўрсатмоқдаки, давлат томонидан бошқариладиган ва молиялаштириладиган сув хўжалиги тизими кўплаб ривожланаётган мамлакатларда камбағалликни қисқартиришга, озиқ-овқат хавфсизлигини яхшилашга олиб келмади, қишлоқ хўжалигида иқтисодий самарадорликни оширишга ёрдам бермади, балки аксинча, экологик мувозантнинг ёмонлашишига олиб келди. Бунга суғориш учун сувни ўйламасдан ишлатилиши ҳисобига оғир ижтимоий ва экологик оқибатларга олиб келган Орол денгизи яққол мисол бўлади [7]. Юқорида келтирилган фикрларни Жаҳон банки экспертлари тасдиқлаган ҳолда қуйидаги фикрларни беришган: дунёнинг суғориш тизими ривожланган аксарият давлатлар ушбу тизимларни эксплуатация қилиш учун молиявий ресурсларнинг йўқлиги ёки етишмаслиги муаммосига дуч келмоқда. Ваҳоланки, суғоришни молиялаштириш механизми хизмат кўрсатиш самарадорлигини белгилайди: харажатларни қоплаш, жумладан, зарур техник хизмат кўрсатиш даражасининг юқори ўсиш даражаси суғориш тизими самарадорлигининг юқори бўлишига имкон яратади [4]. Шу ўринда сув хўжалиги тизимини давлат бюджети маблағлари ҳисобидан молиялаштириш чегараланганлиги моҳияти тадқиқотчи А.В.Давыдов томонидан очиб берилган, унинг фикрича, бугунги кунда тўловларни ундириш ва тушириш тартиби бюджетга йўналтирилган. Бундай схемада сув хўжалигидаги ҳақиқий харажатлар ва унга киритиладиган инвестициялар ўрасидаги боғлиқлик узилади. Бюджетда 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 42 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil тўпланган маблағлар ма