Основы исламских финансов: этапы развития, перспективы

Аннотация

The article analyzes the development trends of Islamic finance, widely used in the world financial market and the world industry. The issues of attracting Islamic financial resources and investments in order to develop the national economy, strengthen and modernize production facilities, attract domestic and foreign investments, and introduce new technologies in production are considered. The history of the development of Islamic finance is described, the role of the Islamic banking system in the banking system of the world and the leading countries in this area is assessed. The opportunities for the development of Islamic finance in Uzbekistan and the tasks that need to be solved in this direction have been identified. Keywords: Islam, Islamic finance, Islamic banks, Islamic financial system, financial services, Islamic finance principles. Кириш Ўзбекистонда жадал равишда ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар амалга оширилаётган ҳозирги даврда барча соҳалар қатори молия секторини ҳам ривожлантиришга ва янги манбалар билан бойитишга алоҳида аҳамият қаратил- моқда. Ана шу мақсадда жаҳонда оммавийлашиб бораётган, айниқса, тараққий этган 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 8 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Европа мамлакатлари ва АҚШда фаоллашиб бораётган Ислом молиясини мамлакат миллий молия бозорида жорий этишга эътибор берилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев таъкидлаганидек, «мамлакатимизда ислом молиявий хизматларини жорий этиш бўйича ҳуқуқий базани яратиш вақт-соати етиб келди» [1]. Шу муносабат билан мамлакатимизда ислом иқтисодиёти ва молиясининг назарий ва амалий жиҳатларини ўрганиш учун зарурият вужудга келди. Миллий иқтисодиётнинг барқарор иқтисодий ўсишини таъминлашда инвестицияларнинг аҳамияти беқиёс ҳисобланади. Жаҳон иқтисодий форумининг глобал рақобатбардошлик бўйича ҳисоботида (The Global Competitiveness Report) кўрсатилишича, асосий муаммолардан бири бизнесни инвестиция билан таъминлаш муаммоси ҳали ҳануз учрамоқда [12]. Шунинг учун айнан Ислом банклари томонидан таклиф қилинаётган инвестицияларни жалб қилиш ва ишлаб чиқариш қувватларини ошириш муҳим аҳамиятга эга. Ислом банк-молия тизимини татбиқ қилиш масаласи юртимиз тадбиркорлари томонидан узоқ йиллар давомида кутилаётган муҳим масала бўлса-да, аммо шу билан бир қаторда бу соҳани яхши биладиган мутахассислар ҳам, бу соҳада бошланғич зарурий билимларга эга бўлган тадбиркорлар ҳам жуда кам. Шу боис мазкур соҳада замонавий билимларни ошириш ва зарур тадқиқотларни бажариш масаланинг долзаблигини белгилаб берувчи омилларда ҳисобланади. Шунингдек, бу соҳа билан боғлиқ равишда фаолият олиб борувчиларга ва қизиқувчиларга рaционал асосда билимлар муҳим вазифалардан ҳисобланади. Юқоридаги асослардан ва мулоҳазалардан келиб чиқиб, янги Ўзбекистон шароитида молиявий манбалари ва фаолият йўналишлари ҳамда хизмат турларли жаҳондаги замонавий ижтимоий-иқтисодий ва молиявий тараққиётга мувофиқ ривожланган Ислом банкларининг инвестицияларини жалб этишни рағбатлантиришга ва хизматларидан фойдаланиш билан боғлиқ фаолияларни қўллаб-қувватлашга оид муаммоларни ҳал этишга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқиш зарурлиги келиб чиқмоқда. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ислом молияси тараққиёт босқичлари ва истиқболлари бўйича бир қатор хорижлик бир гуруҳ иқтисодчи олимлар илмий тадқиқотлар олиб борганлар. Жумладан хорижлик иқтисодчи олимлардан С.М.Ҳасан уз-Заман: Ислом иқтисодиёти бу фиқҳий ҳукмлар ва қонун-қоидаларининг амалга татбиқ этилиши бўлиб, у инсонларнинг талабларини қондириш учун иқтисодий ресурслардан нотўғри ва исрофгарчилик билан фойдаланишнинг олдини олади. Шунингдек, уларни Яратган Аллоҳ, жамият олдидаги бурчини бажариш учун қодир қилиб қўяди [2]. М.А.Маннан: Ислом иқтисодиёти бу инсонларнинг Ислом қадриятлари билан сифатланган иқтисодий муаммоларини ўрганадиган ижтимоий илм ҳисобланади [3]. Хуршид Аҳмад: Ислом иқтисодиёти бу иқтисодий муаммони тушуниш мақсадида тизимли ҳаракат қилиш ва бу муаммога инсоннинг исломий жиҳатдан бўлган муносабатидир [4]. М.Нажатуллоҳ Сиддиқи: Ислом иқтисодиёти бу исломий фикр юритувчиларнинг ўз вақтида бўладиган иқтисодий муаммоларга бўлган муносабатидир. Бу борада мусулмонларга Қуръони Карим ва суннат, шунингдек муаммонинг сабаби ва у бўйича тўпланган тажриба дастак вазифасини ўтайди [5]. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 9 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Ислом молия тизими – Ислом ҳуқуқи, бошқача сўз билан айтганда, шариат қонун-қоидалари асосида ташкил этилиш ва фаолият юритиш тамойилига эга бўлган банк тизимидир, яъни бу турдаги банкларнинг барча амалиётлари, масалан, депозит омонати ёки молиялаштириш билан боғлиқ амалиётлари ҳам шариат кўрсатмаларига мувофиқ бўлади. Ислом банкларининг бошқа амалиётлари: пул ўтказмалари, кафолат хатлари, аккредитивлари, чет эл валютасини сотиш кабиларга нисбатан ҳам бу қоидалар ўз таъсирини кўрсатади. Та