Актуальные проблемы кредитования промышленных предприятий банками и пути их решения

Аннотация

Investment loans commercial banks are an important source of financing the costs of modernization, technical and technological re-equipment of industrial enterprises. However, in order to increase the use of investment loans of commercial banks by industrial enterprises, commercial banks must have sufficient resources and in turn, industrial enterprises must be able to repay investment loans in a timely manner and full. The article identifies urgent problems associated with improving the practice of lending to industrial enterprises by commercial banks of the Republic of Uzbekistan and developed scientific proposals for their solution. Key words: commercial bank, loan, investment loan, reserve, interest, resource, industrial enterprise, obligation, deposit, liquidity, solvency. Кириш Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 07 февралдаги ПФ-4947 сонли фармонига асосан, 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида истиқболли инвестиция лойиҳаларини ҳамда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 1 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil субъектларини кредитлашни кенгайтириш макроиқтисодий барқарорликни мустаҳкамлаш ва юқори иқтисодий ўсиш суръатларини сақлаб қолишнинг зарурий шартларидан бири сифатида эътироф этилган [1]. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 майдаги ПФ- 5992 сонли фармонига асосан, 2020 - 2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегиясида тижорат банклари кредитлари ҳажмининг мўътадил ўсишига эришиш мамлакат банк тизимини ислоҳ қилишнинг устувор йўналишларидан бири сифатида белгиланган [2]. Юқорида қайд этилган ҳолатлар тижорат банкларининг кредитлаш амалиётини такомиллаштириш масаласини илмий асосда тадқиқ қилиш заруриятини юзага келтиради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Уэрта де Сото томонидан амалга оширилган илмий тадқиқот натижаси кўрсатдики, тижорат банклари инвестицион кредитларининг фоиз ставкаларини пасайиши бунга қадар фойда келтирмаётган инвестиция лойиҳаларини фойда келтирадиган инвестиция лойиҳаларига айлантиради ва банклар томонидан ихтиёрий жамғармалар билан таъминланмаган кредитлар ҳисобидан инвестиция лойиҳаларини молиялаштирилиши натижасида инвестиция лойиҳаларининг барбод бўлиши ва берилган кредитларнинг қайтмаслиги ҳолатлари юзага келади [3]. Г.Панованинг фикрига кўра, банкларнинг кредитлар бериш имкониятини ошириш учун, биринчи навбатда, уларнинг депозит базасини етарлилигини таъминлаш лозим [4]. Ж.Синкининг хулосасига кўра, кредит олувчи компаниянинг фаолияти ва менедментининг самарадорлигини тўғри баҳолаш банкларнинг кредит бўлими хизматчиларининг муҳим функцияларидан бири ҳисобланади [5]. Ж.Синкининг ушбу хулосаси Ўзбекистон банк амалиёти учун муҳим амалий аҳамият касб этади. Чунки, республикамиз тижорат банклари корхоналарга кредит беришда уларнинг менежменти самарадорлигини баҳолашмайди [5]. В.Каюков ва А.Каюковларнинг фикрига кўра, саноат корхоналарини банкларнинг кредитлари билан таъминлаш механизмини такомиллаштириш учун тижорат банкларининг ресурс базасини мустаҳкамлаш, банкларнинг актив ва пассивларининг ҳажми ва муддатига кўра мутаносиблигини таъминлаш лозим [6]. О.Лаврушиннинг хулосасига кўра, кредит линияси доирасида йириклаштирилган объект бўйича қисқа муддатли кредитлашнинг йирик корхоналар учун қуйидаги афзалликлари мавжуд: – фақат юридик шахсларга берилади; – банкнинг мижозлари бўлиб фақат йирик корхоналар ҳисобланади; – кредит олувчилар бўлиб доимий равишда қисқа муддатли ресурсларга эҳтиёжи бўлган корхоналар ҳисобланади; – ушбу кредитни олувчиларнинг асосий ҳисобрақами кредит бераётган банкда бўлади; – кредит фақат молиявий жиҳатдан ишончли бўлган мижозларга берилади [7]. Ж. Мажидовнинг хулосасига кўра, миллий валютанинг қадрсизланиш суръатининг юқори эканлиги импортнинг қимматлашишига ва инфляциянинг кучайишига олиб келди [8]. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 2 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Бунинг натижасида корхоналарнинг хорижий валюталарда олган кредитларини тўлаш билан боғлиқ бўлган харажатлари ва маҳсулотлар таннархининг ошиб кетиши юз берди. Натижада, уларнинг тўловга қобиллик даражаси пасайди. Тадқиқот методологияси Илмий мақолани ёзишда илмий тадқиқотни амалга оширишнинг индукция ва дедукция ҳамда эксперт баҳолаш усулларидан, молиявий таҳлилнинг гуруҳлаш, қиёсий, таркибий ва трендли таҳлил усулларидан фойдаланилди. Муаммони тўлиқ ўрганиш жараёнида Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки ва АТ «Ўзсаноатқурилишбанк» фаолиятига боғлиқ материалларга мурожаат қилинди. Хусусан, тижорат банклари кредит ресурсларининг таркибига баҳо беришда молиявий таҳлилнинг гуруҳлаш ва трендли таҳлил усулларидан фодаланилди. Ташқи иқтисодий фаолият миллий банкининг кредитлардан кўриладиган зарарларни қоплашга мўлжалланган захира ажратмаларига ба