Prospects for the development of domestic and pilgrimage tourism in the Republic of Uzbekistan

Аннотация

The article describes in detail the current state of domestic and pilgrimage tourism in the Republic of Uzbekistan in the post-coronavirus pandemic, the factors affecting it and the analysis of regulations in the field, as well as prospects for industry development. Key words: Tourism, domestic tourism, pilgrimage tourism, pilgrimage etiquette, export of tourism services, tourism market, tourism infrastructure, tourism zones, tourism clusters, tour operators, accommodation services, travel agents, marketing strategy in tourism, family travel vacation. Кириш Туризм соҳаси жаҳон иқтисодиётининг энг тез ривожланиб бораётган, энг сердаромад соҳаларидан бир эди. Аммо 2019 йилнинг охири ва 2020 йилнинг бошида юзага келган COVID-19 пандемияси таъсирида иқтисодиётнинг бошқа тармоқлари каби туризм ҳам чуқур инқирозни бошидан кечирди. Ўзбекистон Республикасида ҳам соҳани ривожлантириш, қўллаб-қувватлаш, унинг иқтисодиётдаги улушини ошириш, ҳудудларда аҳолини янги иш ўринлари билан таъминлаш мақсадида қатор меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар ишлаб чиқилмоқда. Туризм бозорининг жозибадорлиги, рақобатбардошлиги ҳамда туризм маҳсулоти ва хизматларини диверсификация қилиш, мамлакатимизнинг туризм учун хавфсиз ҳудуд сифатидаги имиджини мустаҳкамлаш учун бир қатор ишлар амалга оширилмоқда. Жаҳон туризм бозоридаги инқироздан чиқиб кетишнинг асосий йўналишларида туристик хизматлар рақобатбардошлигини ошириш, инфратузилмани такомиллаштириш, туризмда инновацион технологияларни қўллаш муҳим аҳамиятга эгадир. Жаҳон туризм бозорида барча давлатлар ўзи учун қулай бўлган туризм йўналишини, яъни бозорда мавқеини эгаллашга, хизматлар кўрсатишнинг ҳар томонлама қулай бўлган йўналишларини танлашга ҳаракат қилади. Туризм бозорида ҳозирги пандемиянинг таъсирларини, аҳолининг имкониятларини инобатга олган ҳолда Ўзбекистонда ички ва зиёрат туризмини ривожлантириш ҳар томонлама қулай ҳисобланади. Соҳа мутахассислари, масъул ташкилотлар, олимлар, иқтисодчилар, таҳлилчилар, оммавий ахборот ҳамда ижтимоий тармоқ вакиллари томонидан ички 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 380 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil ва зиёрат туризмининг мамлакат иқтисодиётига таъсирини ўрганиш, таҳлил қилиш, таклифлар бериш долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Шу жиҳатдан 2021 йил 9 февралдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасида ички ва зиёрат туризмини ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони [1]нинг ижросини таъминлаш алоҳида эътибор талаб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ички туризм ва зиёрат туризми кўпгина хорижий ва маҳаллий олимлар томонидан ўрганилган, унга турли фикрлар билдирилган. Хусусан ички туризм бўйича россиялик олимлардан А.Косолаповнинг фикрича, ички туризм бирор-бир давлатни, ҳудудни иқтисодий ривожлантиришни туризмнинг маълум сегментларидан бири ҳисобланади [2]. А.Трубшиннинг таъкидлашича, ички туризм - бу туризмнинг турларидан бири бўлиб, маълум бир давлат фуқаролари ушбу давлат ичида саёҳатни амалга оширишидир[3]. Туризм соҳасида етук Ўзбекистонлик олимлардан И.Тўхлиев ички туризм тўғрисида қуйидаги фикрларни билдирган: 1) ўз давлати чегараси доирасида доимий яшовчи фуқароларнинг вақтинчалик ташриф буюрувчи жойга (ҳақ тўланадиган фаолиятсиз) туристик мақсадларда саёҳат қилиши; 2) Ўзбекистон Республикасида доимий яшайдиган фуқароларнинг Ўзбекистон ҳудуди бўйлаб қиладиган саёҳати; 3) ички туризм давлат чегараларини кесиб ўтиш билан ва туристик расмиятчилик билан боғлиқ эмас [4]. Зиёрат туризми бўйича россиялик олим А. Бабкиннинг фикрича, зиёрат туризм, бу бирон – бир динга эътиқод қилувчи кишиларнинг зиёрат қилиш мақсадида муқаддас жойларга бориши ҳисобланади[5]. К.Мазин зиёрат – диний ҳаётни вужудга келиши, туризм-маданий ҳаётни вужудга келиши, деб ҳисоблайди ва у зиёратни туризм сифатида эътироф этилишига умуман қўшилмайди [6]. Ўзбекистонлик олим А.Худояровнинг фикрича, зиёрат туризми муқаддас қадамжоларни зиёрат қилиш, улуғ аждодларимизга эҳтиром кўрсатиш, уларнинг ўтмишдаги ҳаёти ва яратган маданий-меъморий ҳамда тарихий мероси билан танишиш, уларни хотирлаш, шунингдек, диний ва дунёвий маросимларда қатнашиш мақсадида амалга ошириладиган сафарларни ўз ичига олади[7]. Тадқиқот методологияси Мақолада ички ва зиёрат туризм бўйича маҳаллий ва хорижий олимларнинг илмий ишлари ва ўқув адабиётлари таҳлил қилинди. Тадқиқот методологияси сифатида назарий таҳлил ва кузатиш усулларидан фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар Пандемияга қадар дунёдаги ҳар тўртинчи янги иш ўрни саёҳат ва туризм соҳасида яратилган, барча иш ўринларининг 10,6 фоизи (334 млн. киши) ва жаҳон ЯИМнинг 10,4 фоизи (9,2 трлн. доллар) туризмга тўғри келган. 2020 йилда туризмнинг жаҳон ЯИМдаги улуши 5,5 фоизни ташкил этди, 2019 йилда бу кўрсаткич 10,4 фоизга тенг бўлганди. Бу ҳақда Жаҳон туризм ва саёҳатлар кенгаши (WTTC) ҳамда Oxford Economics ҳисоботида маълум қилинди. 2020 йилда туризм соҳаси қарийб 4,5 трлн. 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 381 “Iqtisodiyot va innovatsi