Profit and the need for its formation as an object of taxation

Аннотация

The organization of profit and its taxation play an important role in the structure of financial relations of enterprises. This article interprets profit as a key indicator of socio-economic development of the enterprise and is based on the need to form a profit tax for the state budget. The current situation with the taxation of profits is analyzed and the legal framework is considered. The views of leading scholars on profit and profit tax have been analyzed. Suggestions and recommendations on profits and their formation as a tax object are also formed. Keywords: profit, profit tax, profit tax mechanism, enterprise, state budget, object of profit tax. Кириш Фойда солиғи молиявий-иқтисодий категория сифатида ижтимоий-иқтисодий тараққиётни таъминлашда, шу жумладан иқтисодий ўсишни таъминлаш омили сифатида фойдаланилиб келинмоқда. У мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш истиқболларини аниқ белгилаш ва унга қаратилган вазифалар доирасида ишлаб чиқиладиган стратегиялар ва Ҳаракатлар стратегиясини амалга ошириш самарадорлигини таъминлашда қўллаш шарт-шароит яратиб беришда ҳам ўз истиқболини топиб келмоқда. Шу боис, фойда солиғи бошқа солиқ турлари каби хўжалик субъектлари доирасида бўладиган молиявий муҳим аҳамият касб этмоқда. Бу эса, бир томондан, давлат манфаатларини, иккинчи томондан, барча корхоналар манфаатларини ҳимоялайдиган, шунингдек, иқтисодиётнинг ривожланиши учун хизмат қилишда ҳам қўл келмоқда. Солиқ юкини камайтириш натижасида корхоналарда ўз ихтиёрида қоладиган маблағлардан ишлаб чиқаришни замонавийлаштириш, унинг самарадорлигини ошириш мақсадида инвестиция фаолиятини кенгайтириш имкони пайдо бўлмоқда. Шу боис солиққа тортиш тизимини ва шунинг билан бирга солиқ механизмини такомиллаштириш асосида тадбиркорлик субъектлари фаолиятидаги фойдани солиққа тортиш механизмини такомиллаштириш орқали тартибга солиш муаммоларини ҳал қилишни тақозо этади. 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 352 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ҳозирги кунда турли мулк шаклидаги хўжалик юритувчи субъектларнинг асосий мақсади камроқ харажат қилган ҳолда максимал фойда олишга ҳаракат қилишдир. Шу билан бирга, корхона тўлов интизоми мустаҳкам бўлса, бюджетга ўз вақтида солиқларни тўлаб ҳар бир жарималардан қочишга интилади ва солиқларни ўз вақтида бюджетга тўлайди. Фойда – бу тижорат асосида фаолият юритаётган хўжалик субъектларининг сўнгги молиявий натижаси бўлиши билан бирга, республика ва маҳаллий бюджетлар даромадининг асосий молиявий манбаларидан бири ҳисобланади [1]. Нархлар барқарор бўлганда фойда динамикасининг ўсиши корхонанинг самарали фаолият юритаётганлигидан далолат беради. Фойда ҳажмининг ўсиши корхонанинг молиявий қудрати, ишлаб чиқариш ва ижтимоий соҳани ривожлантириш фондини ташкил этиш ҳамда ишчи-хизматчиларни моддий рағбатлантириш имкониятларини кенгайтиради. Фойдани шакллантириш ва тақсимлаш масалалари билан шуғулланган олима С.С. Алиева фойдани тадбиркорлик фаолияти хизматлари учун тўлов, яъни айнан товарлар ва хизматларни ишлаб чиқариш учун ресурсларни моҳирона бирлаштириши, корхона бошқариш бўйича ноодатий қарорлар қабул қилиши, маҳсулотларнинг инновацион турларини жорий қилиши, ишлаб чиқариш жараёнини ўзгартириши учун, шунингдек иқтисодий риск учун мукофот сифатида эътироф этади [2]. Рус иқтисодчиси Н.В. Миляков фойдани корхона бюджетини шакллантиришнинг муҳим манбаси ва бу манба ҳисобидан ишлаб чиқариш ва ижтимоий ривожланиш амалга оширилишини айтиб ўтади [3]. Америкалик иқтисодчилар Б. Нидлз, Х. Андерсон, Д. Колдуэлл фойдани хўжалик фаолиятини юритиш натижасида қўйилган капитални ошиши сифатида талқин қилади [4]. Немис иқтисодчиси Э.Ф. Шеффле фойдани инвестиция қилинган капитал қайтими сифатида талқин этди [5]. Тадқиқот методологияси Мазкур мақолада хорижий ва мамлакатимиз иқтисодчи олимларининг солиқ муносабатларини тартибга солиш, корхоналарда фойдани шакллантириш ва ишлатиш йўналишлари, фойда солиғи ва уни ҳисоблаш методологиясига бағишланган илмий асарлари ўрганилган. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги маълумотларининг таҳлилида статистик маълумотларни гуруҳлаш, солиштирма таҳлил, танлама кузатув усулларидан фойдаланилди. Тадқиқот методологияси сифатида адабиётлар қиёсий таҳлили, мантиқий ва таркибий таҳлил қилиш, гуруҳлаштириш ва қиёсий таққослаш усулларидан фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар Фойдани солиқ объекти сифатида ҳаётга тадбиқ этиш, унинг фундаментал асосларини аниқлаб олишсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Бунинг учун, энг аввало, фойда ва унга тегишли бўлган меъёрлар, унинг иқтисодий чегарасига аниқлик киритиш зарур бўлади. Ана шу вазият 1992-2020 йиллар давомида фойдани аниқлаш ва уни солиқ объектига мос келувчи иқтисодий чегарасини аниқлаш билан боғлиқ мураккаб усулларни қўллаш механизмларини ишлаб чиқиш ва амалда фойдаланиш билан характерланади. 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 353 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 202