Возникновение и развитие такафул-страхования в исламских странах и процессы его становления в Узбекистане

Аннотация

The purpose of this article is to highlight the emergence and development of takaful insurance in the world, the specifics of this insurance and the similarities and differences and advantages of mutual insurance and commercial insurance, as well as the introduction of takaful insurance in Uzbekistan, legal issues and more. to form conclusions on further development issues. The authors note the importance of takaful insurance for Uzbekistan, which has a large Muslim population in Central Asia, given the rapid popularity of this form of insurance in the country and the need to promote it to the general public. Keywords: Insurance, Islam, mutual insurance, takaful insurance, traditional insurance, Islamic Cooperation Organization, Islamic Development Bank, Islamic finance, Sharia. 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 336 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil Кириш Ислом дунёсида суғуртага муносабат мунозарали бўлиб келган, чунки исломнинг дастлабки даврларида суғурта йўқ эди. Ибн Обидин (1252/1836) мусулмон ҳуқуқшунослари орасида суғурта ва унинг исломдаги мавқеини ўрганган биринчи олим бўлиб, айнан унинг даврида, яъни ҳижрий ХIII асрда суғурта биринчи марта шарқ мамлакатлари ҳаётига кириб келган. Бу вақтда Европа саноатининг ривожланиши билан бир қаторда Ғарб ва Шарқ ўртасидаги савдо алоқалари мустаҳкамлана бошлаган эди. Ушбу концепция ислом мамлакатларига музокаралар олиб бориш учун келган хорижий компаниялар вакиллари орқали, шунингдек, европадан олиб келинган товарларни суғурталаш орқали кириб келган. Ибн Обидин ўзининг "Радд ал-Мухтор" китобининг "Китоб ал-Жиҳод" бўлимида "Мустаман" ("паспорти бўлган, мусулмон бўлмаган мусофир") бобида ушбу мавзу бўйича фикр юритган (ўша даврларда бундай кишиларни шундай ном билан аталган) [1]. Ўзаро суғуртанинг яққол кўриниши сифатида Арабистон ярим ороли ҳудудларида амал қилган карвон-савдо савдо йўлларида карвон аъзолари ўртасида ғазна ташкил этилиб, аъзолар томонидан бадал сифатида тўлов амалга ошириш орқали маблағ тўпланиб, ушбу маблағлар ҳисобидан йўлда юз берадиган табиий офатлар ва қароқчилар ҳужуми натижасида кўрилган зарарларни қоплаш ўрта асрларнинг бошларидаёқ амал қилганлиги, карвон аъзоси вафот этган ҳолатда қоплама унинг оила-аъзоларига бериш тизимининг амал қилганлигини келтириш мумкин. Ўз вақтида ушбу тизимда Муҳаммад пайғамбарнинг ҳам иштирок этганлиги таъкидланади [2]. Яна бошқа манбада тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, такафул суғуртанинг кўринишлари бундан 1400 йиллар аввал пайдо бўлган [3]. Масалан, шундай қарашлар борки, одам ўлдирганлиги ёки жароҳат етказганлиги учун товон тўлаш араб халқлари ўртасида мусулмон дини кириб келишидан олдинги жоҳилия даврида ҳам бўлганлиги ва бу қоидалар суғуртанинг илк кўринишлари эканлиги эътироф этилади [4]. Юқорида келтирилганлар такафул суғуртанинг узоқ тарихига тааллуқли маълумотлар бўлиб, уларнинг асоси сифатида турли тарихий адабиётларнигина келтириш мумкин. Ҳозирги амалдаги такафул суғуртанинг шаклланиши билан боғлиқ унинг яқин тарихи эса ҳеч қандай инкор этиб бўлмайдиган манбаларга эга ва унга кўра такафул суғуртага бўлган ислом дунёсидаги эҳтиёж ушбу суғуртанинг XX-асрнинг иккинчи ярмида такафул суғуртанинг раман пайдо бўлишига олиб келди. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Такафул масаласига оид адабиётлар таҳлилини амалга оширганда фикримизча Саймон Арчер, Рифат Ахмед Абдел Карим ва Фолькер Ниенхауслар таҳрири остида 2009 йилда Сингапурда (John Wiley & Sons (Asia) Pte. Ltd) нашр этилган Такафул. Ислом суғуртаси. Концепция ва норматив-ҳуқуқий тартига солиш (“Takaful. Islamik insurance. Concept and Regulatory Issues”) деб номланган, нисбатан йирик ҳажмдаги илмий асарни келтириб ўтиш ўринли бўлади[5]. Ушбу қўлланмада такафулнинг барча жиҳатлари ўз аксини топган бўлиб, унда келтирилишича, аксарият мамлакатларда амал қилувчи қонунчилик ҳужжатлари такафулнинг ўзига хос жиҳатларини қамраб олмаганлиги ва алоҳида қонунчиликнинг яратилмаганлиги ушбу суғуртанинг тез ривожланиб кетишига тўсқинлик қилади. Шу билан бирга, тартибга солувчи 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 337 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil органлардаги анъанавий суғуртани тартибга солиш билан боғлиқ муаммоларга яна қўшимча муаммолар юзага келади. Ушбу китобда келтирилган яна бир фикрга қўшилмасдан иложимиз йўқ, яъни такафул-иштирокчилар Ўзаро суғурта жамияти аъзолари эга бўлган жамиятни бошқариш борасидаги ҳуқуқларга эга эмас, уларнинг ҳуқуқлари оддий тижорат суғурта компаниясининг суғурталанувчиси эга бўлган бошқариш борасидаги ҳуқуқлардан ортиқча эмас. Такафул аъзоларни турли йўқотишлардан ўзаролик асосида ҳимоялашга асосланган бўлиб, аммо кўплаб мамлакатларда ўзаролик тушунчаси қонун билан мустаҳкамланмаган. Натижада суғуртанинг гибрид шакли юзага келган, яъни сууғурталанувчилар фонди ўзароликка асосланган бўлиб, аммо ушбу фонд акционерларга тегишли бўлган такафул оператор томонидан бошқарилади. Китобдаги ушбу фикрга қў