Организационно-экономические механизмы активизации процесса урбанизации в Узбекистане

Аннотация

The level of development of a country is closely related to its economic, political and technological development, as well as the extent to which its urbanization processes are growing. In this regard, the article takes the process of urbanization as an object of economic mechanism, during which the author summarizes and presents his proposals using methods such as analysis and synthesis, induction and deduction, factorial and statistical evaluation, comparative analysis and expert. Keywords. urbanization, economic mechanism, population, city, urban planning, state program. Кириш "Иқтисодий механизм" фан тарихида нисбатан ёш атамалардан биридир. Жумладан, А.Кульман 1993 йилда чоп этилган "Иқтисодий механизмлар" асарида ХIХ аср 60-йилларида таниқли иқтисодий луғатлар таркибига бундай атама киритилмаганини таъкидлайди [1]. Аммо бугунги кунда бу атамага катта эътибор берилмоқда: миллий иқтисодиётнинг ривожланиш механизми, саноатнинг самарадорлиги ва рақобатбардошлигини ошириш механизми, инновацияларни давлат томонидан тартибга солиш механизми ва ҳ.к. – бу таҳлилий тадқиқотлар, ҳисоботлар ва илмий мақолалар мавзуларининг кичик рўйхати, холос. Юқоридаги фикрлар бу атаманинг кўп ўлчовли табиати ва умуман иқтисодиёт фани учун аҳамиятини тавсифлайди. Ушбу атаманинг кўп қўлланилиши сабабини ҳозирги пайтда корхоналарда асосий воситаларнинг маънавий ва жисмоний эскирганлиги, илм-фан ва технологияларнинг фаол ривожланаётгани, табиий ресурсларнинг изчил камайиб 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 165 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil бораётганлиги, давлатлар ўртасида интеграция алоқаларининг кучайиши, мафкуравий, миллий, ҳудудий ва сиёсий фарқлар боис ноаниқлик даражасини ортиши шароитида давлат томонидан иқтисодиётни самарали бошқариш заруратининг кучайиб бораётганлиги билан изоҳлаш мумкин [2]. Адабиётлар таҳлили Маълумки, қишлоқлардан аҳолининг кўчиши туфайли шаҳарлар ўсиш жараёни, уларнинг мавқеи, шаҳарча турмуш тарзи ва шаҳар маданиятининг юксалишига қаратилган узлуксиз жараён урбанизация деб аталади. Қишлоқ аҳоли пунктлари аҳолисининг шаҳарларга кўчиши учун иш ўринларидан ташқари, яшаш шароитлари – уй-жой, ичимлик суви, электр энергияси ва газ таъминоти, оқава сув тизимлари, телекоммуникация инфратузилмаси ҳамда жамоат транспорти каби зарур қулайликлар яратилиши лозим [3]. Жумладан, амалга оширилган тадқиқотларни ифодалашича АҚШда транспорт инфратузилмасининг ривожланиши ишлаб чиқариш омиллари самарадорлигини ортишига сабаб бўлган. Шуни ҳам алоҳида таъкидлаш лозимки. Аҳоли турмуш даражасининг ўзгариши ҳам ўз навбатида алоқа хизматлари, телеккомуникация инфратузилмасини ривожланишига олиб келган [4]. Шунинг билан бир қаторда амалга оширилган эмпирик тадқиқотларни ифодалашича [5], инфратузилма учун йўналтирилган капитал меҳнат унумдорлигини саноат тармоғида ўзгаришига ижобий таъсир этади. Шу билан бирга, муҳандислик инфратузилмаси ҳамда ижтимоий инфратузилма объектлари ҳам кишилар турмуш даражасига, шаҳарлар ривожланишига ўзининг ижобий боғлиқлигини ифодалаган [6]. Шаҳарларни ривожлантиришда ва аҳолини етарли шаҳар қулайликлари билан таъминлашда муҳандислик инфратузилманинг ривожланганлик даражаси ва унинг сифатини янада ошириш урбанизация жараёнининг муҳим йўналишларидан биридир. Яъни, қатор тадқиқотларни ифодалашича [7], урбанизация жараёнининг ривожланиши мавжуд муҳит ва шарт-шароитга боғлиқ. Бундан ташқари, бир қатор тадқиқотларда кўрсатилишича [8], агломелерацияни ривожланиши натижасида аҳоли турмуш даражаси ортишига, янги иш ўринлари яратилишига ҳамда барқарорликни таъминланишига олиб келади. Демак, юқоридаги олиб борилган тадқиқотларни умумлаштириш асосида мамлакатда урбанизацияни ривожлантиришда жорий вақтдаги ҳолатни таҳлил қилиш, олинган натижаларга мувофиқ муҳандислик ҳамда ижтимоий инфратузилмаларни кенгайтириш ва бунинг концептуал асосларини ишлаб чиқиш муҳим ҳисобланади. Тадқиқот методологияси Мазкур тадқиқот мақоласини тайёрлаш давомида ўзбекистон Республикасининг Давлат статистика қўмитаси маълумотларидан кенг фойдаланилган. Жумладан, аҳолининг сони, уларнинг географик тақсимланиши, шаҳар ва туманлар ҳамда улар сонинг ўзариши баҳоланган. Шунингдек, урбанизация жараёнлари ривожланишининг ўзига хос жиҳатлари мамлакатимиз хусусиятларидан келиб чиқиб тизимлаштирилган. Омилли таҳлил жараёнида инфратузилма, унинг ижтимоий ҳамда муҳандислик турлари алоҳида тизимли равишда таҳлил этилган. Тадқиқотни амалга оширишда анализ ва синтез, индукция ва дедукция, омилли ва статистик баҳолаш, қиёсий таҳлил ҳамда эксперт каби усуллардан кенг фойдаланилган. Айниқса, республика ва унинг вилоятларидаги урбанизация 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 166 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil ривожланишини очиб беришда қиёсий ҳамда эксперт усуллар кенг қўлланилган. Ишда мантиқий, тизимли ва таркибий ёндашувлардан ҳам муаллиф кенг фойдаланган. Таҳлил ва натижалар Бизнинг мисолимизда объект – бу