Exogenous and endogenous factors in the development of innovative services in the region, their classification and indicators

Аннотация

This article discusses the impact of exogenous and endogenous factors in the development of innovative services in the region and issues related to their classification and performance. In addition, foreign experience in the development of innovative services is also analyzed. Key words: Innovative services, exogenous and endogenous factors, international trade in services, educational services, programming services, export of services. Кириш Инновацион хизматлар турларининг кўпайиши, унинг ривожи минтақада мавжуд имкониятлар, шарт-шароитлар билан биргаликда, эгзоген (ташқи) ва эндоген (ички) омиллар билан узвий боғлиқ ҳисобланади. Ҳозирги даврга келиб минтақада кўрсатилаётган ҳар қандай инновацион хизмат турларининг минтақа ЯИМ таркибидаги улуши ва унинг хоҳ ички бўлсин, хоҳ ташқи савдодаги улуши ҳажми гарчи йилдан-йилга ривожланиш тенденциясига эга бўлсада, тараққий қилган мамлакатлардаги ёки республикамизнинг бошқа минтақаларидаги натижалар билан таққослаганда ҳам сифат томонлама ҳам ҳажм жиҳатдан анча орқада эканлиги юзага чиқади. Хизматлар соҳаси аҳоли бандлигини таъминлаш, ЯИМ ҳажмининг ошишида мамлакатимиз иқтисодиётининг асосий бўғини ҳисобланади. Жумладан, мамлакатимиз президенти Ш.М.Мирзиёев таъкидлаганидек, “Хизмат кўрсатиш соҳаси аҳоли бандлигини таъминлашда энг катта захиралардан бири ҳисобланади. Мамлакатимизда унинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши 35 фоизни ташкил этади. Халқаро меҳнат ташкилоти таҳлилларига кўра, сервис индустриясининг 1 фоизга ўсиши камбағаллар сонини 1,5 фоизга қисқартиради”. [1] Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Янгиланган институционал шароитда, рақобатбардошликнинг энг муҳим таркибий қисми бўлган минтақавий иқтисодиётнинг инновацион ривожланиши илмий, таълим, ишлаб чиқариш, молиявий, ижтимоий фаолиятларнинг бир-бири билан чамбарчас боғлиқ шаклланишини назарда тутади. [2] Ушбу далилдан келиб чиққан ҳолда, минтақада инновацион хизматларни ривожлантириш асосида омилларни чуқур таҳлил қилиш ва натижаларни амалиётга тадбиқ қилиш ётади. Амалда, модернизация мамлакатларнинг ўзлари билан боғлиқ бўлмаган экзоген, ички 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 139 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil ўзгаришлар билан бевосита боғлиқ бўлган эндоген ҳамда аралаш шакллардаги омилларга бўлинади.[3] Жумладан, замонамиз иқтисодчи олимларидан Жон Эттлие инновациянинг бевосита хизматлар соҳаси билан боғлаб, инновациялар маҳсулот ишлаб чиқиш ва хизмат кўрсатиш жараёнларида турли шаклда намоён бўлади. Инновациялар ишлаб чиқариш жараёнида янги стратегия ва янги тизимларга асосланилса, хизматлар қисқа муддатли бета синов жараёнига эга бўлганлиги сабабли, янгиликларни муваффақиятли амалга оширишда намоён бўлади.[4] Яъни, хизматлар бир вақтни ўзида ишлаб чиқарилади ва истеъмол қилинади. Хизмат кўрсатиш соҳаси инноваторлари ишлаб чиқаришга қаратилган мақсадлардан кўра кўпроқ бозор ва маҳсулот билан боғлиқ мақадларга эътибор қаратишади.[5] Инновацияни ихтиро, илгари номаълум бўлган нарсани кашф қилиш билан аралаштирмаслик ёки янглиштирмаслик керак. Одатда инновациялар радикал инновациялар, яъни, таклиф этилаётган маҳсулотларни тубдан ўзгартириш ҳамда ортиб борувчи(инкременталь) инновация, яъни, мавжуд маҳсулотни кичик ёки доимий равишда такомиллиштириб бориш[6] тушунилади. Юқоридаги ва бошқа кўплаб тадқиқотларни таҳлил қилган ҳолда, инновацион хизматлар-бу, иқтисодий ўсишнинг анъанавий моделининг ислоҳ қилинган иқтисодий таълимотларга таянадиган янгича билим, технологиялар ва тадбиркорликни ўзида мужассам қилган хизмат каби таърифлашимиз мумкин. Тадқиқот методологияси Тадқиқот жараёнида анализ ва синтез, индукция ва дедукция, статистика ва таққослаш каби методларга мурожжат қилинди. Ушбу методлар ёрдамида минтақанинг ўзига хос хусусиятларини инобатга олган ҳолда инновацион хизматлар турларини ривожлантириш йўналишлари ва ривожлантириш чора-тадбирларини такомиллаштириш бўйича услубий ёндошувлар ишлаб чиқилади. Шунингдек, минтақада инновацион хизматлар ривожига тўсқинлик қилаётган омиллар таҳлилий ўрганилди. Соҳани либераллаштириш, молиялаштириш ва соҳага замонавий технологиялар ва илмий тадқиқотларни тадбиқ қилиш билан боғлиқ омилларнинг кучли таъсирга эгалиги аниқланди. Таҳлил ва натижалар Ўрганишларда ва таҳлиллар асосида минтақамизда хизматлар халқаро савдосининг бугунги кундаги ҳолатига ва унинг келажакда ривожланишига кўплаб эгзоген ва эндоген омилларни сабаб қилиб кўрсатиш мумкин. Хизмат кўрсатувчи субъектлар ҳамда уларнинг фаолият юритиши билан боғлиқ жараёнларга таъсир қилувчи омиллар шартли равишда икки катта турга, яъни эгзоген ва эндоген омилларга бўлиб ўрганилди. Бундай таснифлаш ва таҳлил минтақада кўрсатилаётган инновацион хизматлар билан боғлиқ йўл қўйилаётган камчиликларни бартараф қилишда ва келажакда соҳа ривожида амалий дастур бўлиб хизмат қилади. 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 140 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil 1-жадвал Хизмат кўрсатувчи субъектлар