Возможности выявления и мониторинга дефицита производительной и производительной занятости на рынке труда

Аннотация

This article emphasizes the fact that poverty prevention is based on the recommendations of the International Labor Organization (ILO) to identify, record and analyze persons affected by poverty among the working population, scientifically based proposals and recommendations on possible measures to be taken by the government to increase productive and productive employment of the population. Key words: global labor market, productive employment, productive employment, people affected by employment poverty, deficit of productive employment. Кириш Жаҳон иқтисодиётининг глобаллашуви ижтимоий-иқтисодий тизимлар ва институтларнинг эволюцияси ва ўзгаришига, миллий ва минтақавий иқтисодиётларнинг таркибий хусусиятларига тобора кўпроқ таъсир кўрсатмоқда. Жаҳон иқтисодиёти - бу “глобал миқёсда реал вақтда” ишлашга қодир бўлган ягона иқтисодий тизим [Е.А. Кокорева ва б., 2020]. Глобаллашув ҳозирги замоннинг энг долзарб муаммоларидан бирига айланди ва буни сўнгги 30 йил ичида жаҳон ҳамжамиятининг жаҳон конгресслари ва симпозиумларида глобал муаммолар ва умуман глобаллашув ҳодисаларига алоҳида эътибор қаратгани тасдиқлайди. ХМТ дунёдаги кўплаб инқилоблар, шунингдек, ўша даврдаги ишчиларнинг меҳнат ва яшаш шароитларининг оғир ва қабул қилиниши мумкин эмаслиги асосида ташкил этилган. Ташкилот ташкил этилганидан кейин ХМТ ривожланишидаги навбатдаги воқеа 1944 йилда ХМТнинг урушдан кейинги даврдаги асосий мақсад ва 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 94 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil вазифаларини белгилаб берган ва тасдиқлаган Филадельфия декларациясини [Декларация ХМТ] қабул қилиш эди. Филадельфия декларацияси ХМТнинг асосий тамойилларини белгилаб берди, яъни: меҳнат товар эмас; сўз эркинлиги ва касаба уюшма фаолияти ривожланиш учун муҳим омил ҳисобланади; камбағаллик ижтимоий-иқтисодий ривожланишнинг беқарорлаштирувчи элементи сифатида кўрилиши ва ҳар бир давлатда трипартизмга асосланган барқарор ва бирлашган халқаро саъй-ҳаракатлар орқали йўқ қилиниши керак. Шу билан бирга, ХМТ, масалан, аҳолини тўлиқ иш билан таъминлаш ва турмуш даражасини ошириш, барча иш жойларида ишчиларнинг ҳаёти ва соғлиғини ҳимоя қилиш мақсадида дастурларни ишлаб чиқиш ва қабул қилиш ва бошқаларда ўз ҳиссасини қўшади. Бу эса ўз навбатида унумли ва маҳсулдор бандлик шартлари ҳар бир мамлакат меҳнат бозорида амал қилинишини талаб этади. Иқтисодиётнинг глобаллашуви ҳозирги пайтда меҳнат бозорини янги ўзига хос ижтимоий-иқтисодий ҳодиса сифатида кўриб чиқиш зарурлигига олиб келди, замонавий дунё иқтисодиётидаги меҳнат дунёсини ўрганиш янги ёндашувларни, концепциялар ишлаб чиқишни, янги услубий муаммоларни ҳал қилишни талаб қилади. Иқтисодчи олим [Ш.Қудбиев, 2020] таъкидлаб ўтганидек, жаҳон меҳнат бозори бу ишчи кучи харидорлари ва сотувчилари ва бозор инфратузилмаси (ҳукумат ва маҳаллий ҳокимият органлари, бандлик хизматлари, халқаро ташкилотлар, кадрлар агентликлари, касаба уюшмалари) ўртасидаги муносабатлар мажмуидир. Меҳнат бозоридаги замонавий жараёнлар бандлик ва ишсизликнинг иқтисодиёт натижаларига таъсирини белгилайди ва одамлар тақдирини белгилайди. Шунинг учун жаҳон меҳнат бозорининг глобал ривожланиш аспектларини ҳисобга олган ҳолда шуни таъкидлаш керакки, меҳнат бозори жамият тараққиёти натижаларини акс эттиради. Меҳнат бозори қонунларига мувофиқ, меҳнат бозорига бир қатор сабабларга кўра ҳам субъектив, ҳам объектив равишда кириб келаётган меҳнатга лаёқатли ёшдаги иқтисодий фаол фуқаролар ҳар доим ҳам бандлик соҳасида ўз ўрнини топа олмайдилар. Дунёнинг кўплаб мамлакатларида ишсизликни ўлчашнинг икки йўли мавжуд. Биринчиси, фуқароларни иш билан таъминлаш хизматида рўйхатдан ўтказиш натижаларига асосланган, иккинчиси – ишчи кучининг доимий сўровлари натижаларига асосланган бўлиб, унда ишсизлар ҳолати ХМТ мезонлари асосида белгиланади. Маълумотлар шуни кўрсатадики, белгиланган ва ҳисобланган ишсиз аҳоли сони сезиларли даражада фарқ қилади. Бунинг сабаби шундаки, иш жойи бўйича ваколатли органлар томонидан ишсиз деб расман тан олинган фуқароларнинг сони аслида уларнинг ҳақиқий сонидан анча паст, чунки уларнинг аксарияти иш билан таъминлаш органларида рўйхатдан ўтмаган. Ҳар бир давлат ўзининг ва халқаро тажрибага асосланиб, меҳнат бозорини тартибга солиш усулларини такомиллаштириш билан бирга, аҳолини иш билан таъминлаш ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш муаммоларини ҳал қилиш стратегияси ва тактикасини белгилайди. Ўзбекистон ҳам сўнгги йилларда фуқароларни фаол равишда иш билан таъминлаш сиёсатини ишлаб чиқиб, аҳолининг ўз-ўзини иш билан банд қилишни рағбатлантирувчи позицияларини кучайтирди, бу эса ишсизлик нафақаларини ижтимоий нафақалар – камбағаллик таъсири доирасидаг бўлганларга моддий ёрдам билан алмаштиришга имкон беради. 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 95 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil Мақсад ва вазифалар Халқаро Меҳнат Ташкилотининг (ХМТ) унумли ва маҳсулдор бандлик концепцияси қатъий асосга