Оценка и управление банковскими рисками посредством аппетита к риску и профиля риска

Аннотация

The article is a set of indicators that allow you to constantly monitor the risks of the bank and warn about the level of risk, types of risks that exceed the established significance level, which can seriously damage the bank's reputation or lead to losses for the bank in a particular scenario that makes it impossible to implement the banking strategy in a timely manner and significant risks that the bank has agreed to or plans to waive in order to achieve its business objectives. There are also scientific proposals and conclusions on the process of developing risk- appetite and risk profile indicators, a set of mechanisms and systems. Keywords: risks, risk appetite, risk profile, risk-appetite indicators, business goals of the bank. Кириш Ўзбекистон Республикасида банк секторини ислоҳ қилишнинг асосий йўналиши сифатида кредит портфели ва таваккалчиликларни бошқариш сифатини яхшилаш, кредитлаш ҳажмларининг мўътадил ўсишига амал қилиш мувозанатлашган макроиқтисодий сиёсат юритиш, молиявий таваккалчиликларни баҳолаш учун технологик ечимларни татбиқ этиш орқали банк тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш [1] белгиланганлиги банкларда рискларни бошқаришнинг халқаро тажрибаларини ўрганиш хусусан банкларда юзага келиши мумкин бўлаган рискларга бардошлилик даражаларини ҳисобга олган ҳолда асосий риск кўрсаткичлари лимитларини ишлаб чиқиш лозим бўлади. 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 18 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil Бошқарув ва таваккалчиликларни бошқариш бўйича таркибий тузилма томонидан таваккалчиликларни бошқариш тизими, шу жумладан, риск-аппетит ва таваккалчиликларни бошқариш сиёсатининг ишлаб чиқилиши, уларга риоя этилиши ва уларнинг ўз вақтида янгилаб борилиши устидан назорат қилиш[2] белгиланганлиги банкларда риск-аппетити кўрсаткичларини ишлаб чиқиш ва уларни бошқириш бўйича банк ўзининг ички меъёрий хужжатлари ишлаб чиқиш лозим бўлади. Aйнан риск аппетитининг тўғри аниқланиши кўпгина банкларга глобал молиявий беқарорлик даврида банкротликдан қочишга имкон беради. Риск аппетити даражасини аниқлаб, ҳар бир банк рискларни бошқариш соҳасида ишлашнинг ўзига хос стратегиясини ишлаб чиқади. Риск аппетитини самарали бошқариш ҳам Регуляторнинг мажбурий меъёрий талабларни бузиш рискини камайтиради, айниқса банкларни тартибга солишнинг янги стандартига ўтиш шароитида - Базел 4 [3]. Халқаро стандарт шуни кўрсатадики, ҳар хил мақсадлар ҳар хил даражадаги хавфни англатади, шунинг учун ҳар бир ташкилот ўз фаолияти давомида қанча ва қандай турдаги таваккал қилишга тайёрлигини ўзи учун шакллантириши керак. [4] Ушбу ҳолатлар банкларда рискларни таҳлил қилиш ва баҳолаш, олдини олиш ва бошқариш мақсадида ҳар бир банк риск аппетити ва риск профилини ишлаб чиқиш нуқтаи назардан назарий ва амалий аҳамияти юзасидан илмий изланишларни олиб боришни талаб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Карл Берч “ҳар қандай компаниянинг таваккалчиликни бошқариш фалсафасининг асосий таркибий қисми унинг риск аппетитини аниқлашдир. Риск аппетити компаниянинг молиявий ва операцион имкониятларига, ўсиш суръатларига ва манфаатдор томонлар томонидан рентабеллик истиқболларига қараб, юзага келиши мумкин бўлган риск миқдорини акс еттиради” деб тарифлайди.[5] Игор Тарасов “Риск-аппетити-бу хавфни камайтириш чоралари талаб қилинишидан олдин ташкилот ўз мақсадларига еришиш йўлида қабул қилишга тайёр бўлган максимал риск даражаси. Ҳар қандай бизнес ўз моҳиятига кўра рискли бизнес бўлиб, унда фойда олиш учун таваккал қилиш зарур ва риск аппетити ташкилот учун рисклар ва олинадиган фойда ўртасидаги мақбул мувозанатни кўрсатади” [6] деб тариф беради. Банк назорати бўйича Базелда “Риск аппетити ташкилот ўз мақсадларига еришиш учун қабул қилишга тайёр бўлган риск (ноаниқлик) миқдори ва турларини акс еттиради” [7]. “Риск аппетии- бизнинг минимал миқдорий кўрсаткичлар ва сифатли баёнотлар тўплами билан белгиланадиган стратегик мақсадларимизга еришиш учун биз қабул қилишга тайёр бўлган рискнинг умумий даражасини ифодалайди.” [8] Бошқа муаллифлар Риск-аппетитини солиқ тўлангунган қадар фойдадан ёки капиталдан улушлар асосида аниқланувчи (“юқоридан пастга” ёндашуви) ёки рисклар юзага келгандаги йўқотишларнинг тарихий тахлиллар асосида аниқланувчи (“пастдан юқорига” ёндашуви) сифатида фикр билдиради[9]. Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, риск аппетити- рискларни қабул қилиш доирасида банк бизнес-режасининг мақсадли кўрсаткичлари ҳамда стратегик 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 19 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil мақсадларга эришиш учун банк томонидан олдиндан қабул қилишга ёки рад этишга рози бўлган рискларнинг умумий ҳажми ва/ёки сифатини ифодасига айтилади. Риск профили эса банк фаолиятининг асосий жиҳатларида рисклар фаолиятини тавсифловчи асосий кўрсаткичлар қийматларининг йиғиндиси тушунилади. Риск профили кўрсаткичлари қаторига риск-аппетити кўрсаткичлари, мажбурий стандартлар, молиявий ковенантлар ва ш