Практическое значение денежно-кредитных понятий

Аннотация

Improving monetary policy necessitates the study of the leading monetary rules and formulate scientific and practical conclusions and recommendations that substantiate their practical significance. The article examines the position of the leading monetary concepts and substantiates the possibilities of their use in improving the monetary policy of the Central Bank of the Republic of Uzbekistan. Key words: monetary policy, inflation, inflation targeting, national currency, exchange rate, refinancing rate, open market policy, reserve requirement rate, money demand, money supply. Кириш Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисидаги қонунга мувофиқ, инфляцияга қарши кураш, банк тизими ва тўлов тизимларининг барқарорлигини таъминлаш Марказий банк фаолиятининг стратегик мақсадлари ҳисобланади [1]. Ушбу стратегик мақсадга эришиш учун инфляциянинг мақсадли кўрсаткичи ва пул массасининг ўсиш суръатидан пул-кредит сиёсатининг тактик мақсадлари сифатида фойдаланилмоқда. Айни вақтда, республикамизда пул-кредит сиёсатини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлган долзарб муаммолар мавжуд. Пул массасининг ўсиш суръатини ва миллий валютанинг қадрсизланиш суръатининг юқори эканлиги, мамлакат иқтисодиётини пул маблағлари билан таъминланганлик даражасининг паст эканлиги, 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 11 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil тижорат банкларининг миллий валютадаги кредитларининг фоиз ставкаларини нисбатан юқори эканлиги бу борадаги долзарб муаммолардан ҳисобланади. Ўз навбатида, пул-кредит сиёсатини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлган долзарб муаммоларнинг илмий жиҳатдан асосланган ечимларини топиш етакчи пул- кредит концепцияларининг қоидаларини тадқиқ қилиш ва уларнинг амалий аҳамиятига баҳо бериш заруриятини юзага келтиради. Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Монетаризм пул-кредит концепциясининг асосчиси бўлиб, АҚШнинг Чикаго университети профессори, Нобель мукофоти соҳиби М.Фридмен ҳисобланади. М. Фридмен иқтисодий адабиётда биринчи бўлиб, пул массасининг йиллик ўсишини қатъий кўрсаткич сифатида белгилаб қўйиш ва унга эришиш жараёнини Марказий банк томонидан назорат объектига айлантиришнинг зарур эканлигини илмий жиҳатдан асослаб берди. Унинг хулосасига кўра, пул массасининг ўсиши пировард маҳсулот баҳосининг узоқ муддатли даврий оралиқдаги барқарор ўсишига асосланиши лозим, деган хулосага келди [2]. Ж. Кейнснинг пул-кредит концепциясида фоиз ставкаси муҳим ўрин эгаллаб, фоиз ставкаларига таъсир этиш йўли билан ишсизлик даражаси ва иқтисодий ўсишга бевосита таъсир қилиш мумкин, деб ҳисоблайди. Ж.Кейнс томонидан таклиф қилинган монетар сиёсатнинг узатиш механизми уч босқичдан иборат: * биринчи босқич: пуллар таклифи – фоиз меъёри; * иккинчи босқич: пуллар таклифи – фоиз меъёри – инвестициялар; * учинчи босқич: пуллар таклифи – фоиз меъёри – инвестициялар – миллий даромад [3]. Ж.Кейнснинг узатиш механизмига мувофиқ, фоиз меъёрининг пасайиб бориши билан фирма ва компаниялар ўзларининг режали инвестициялари ҳажмини оширадилар; бунинг натижасида режали харажатларнинг умумий суммаси билан қўшилиб, товар захираларининг кўзда тутилмаган миқдорда сарфланиши юз беради; фирма ва компаниялар эса, бундай шароитда маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтирадилар ва, натижада, миллий даромад кўпаяди. Ф.Мишкиннинг хулосига кўра, Марказий банкнинг очиқ бозор операциялари қуйидаги афзалликларга эга: - очиқ бозор операциялари ФЗТнинг ташаббуси билан амалга оширилади ва унинг ҳажми ФЗТ томонидан назорат қилинади, дисконт операцияларини амалга оширишда бундай назорат мавжуд эмас; - очиқ бозордаги операцияларнинг мослашувчан даражаси юқори, уларнинг ҳажмини исталганча ўзгартириш мумкин; - очиқ бозордаги операциялар осон қайтарилувчанлик мазмунига эга бўлиб, агар ФЗТ мазкур операцияларни амалга оширишда хатога йўл қўйган бўлса, операцияни тезкорлик билан бекор қилиши мумкин [4]. Ж.Тэйлорнинг монетар қоидаси Марказий банкнинг баҳоларнинг ўзгариши ва реал ишлаб чиқаришнинг ўзининг мувозанатлашган даражасига нисбатан тебранишига нисбатан жавоб реакцияси сифатида фоиз ставкаларини ўзгартира олиш имкониятини аниқлаш имконини беради ва у барқарорлаштириш хусусиятига эга, яъни иқтисодиётдаги циклик тебранишларни энг паст даражага келтириш (минималлаштириш) имконига эга [5]. Бироқ, амалиёт шуни кўрсатдики, Тэйлор қоидаси маълум камчиликларга эга. Хусусан, инфляциянинг ГЭП кўрсаткичлари ва ЯИМ ахборот иқтисодий ўзгарувчиларни тўлиқ қамраб ололмаслиги мумкин. Чунки, пул 4/2021 (№ 00054) http://iqtisodiyot.tsue.uz 12 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2021 yil агрегатлари, кредит мультипликатори, валюта курси, бюджет дефицити каби бошқа муҳим кўрсаткичлар мавжуд бўлиб, чуқур таҳлилни амалга ошириш учун уларни ҳисобга олмаслик мумкин эмас. МакКаллумнинг фикрига кўра, пул қолдиқларини монетар сиёсат инструменти сифатида фойдаланишни мураккаблаштирадиган омил бўлиб, пулларга бўлган талабнинг нобарқарорлиги ҳисобланади. Бу эса, қи