JISMONIY TAYYORGARLIKNI OSHIRISHDA KOORDINATSION QOBILYATLARNI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada sportchilarning kooordinatsion qobilyatlarini rivojlantirish orqali jismoniy tayyorgarligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan. Kalit so‘zlar: jismoniy tayyorgarlik, sport; mashg’ulot, vosita, jismoniy sifatlar, koordinatsion qobilyatlar, o‘quv-mashg‘ulot, boshlang’ich tayyorgarlik. Har qanday faoliyatning samaradorligi inson tanasining barcha tizimlarini uyg‘un ishlashi bilan bog‘liq, bu koordinatsion kabi psixomotor xarakterda namoyon bo‘ladi. Sport faoliyatida koordinatsiya butun koordinatsion qobiliyatining tarkibiy qismlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. 12 yoshda borib koordinatsion qobiliyatining rivojlanishi sekinlashadi, bu esa o‘quv jarayonini murakkablashtiradi. Shu nuqtai nazardan, bu qobiliyatlarni erta yoshdan maqsadli rivojlantirish masalasi, o‘qishdagi qiyinchiliklarni bartaraf etish uchun katta ahamiyatga ega. Ko’p yillik tayyorgarlik bosqichida sportchilarni saralash va sport turlariga yo’lantirish bu asosan bolalarni 5-6 yoshdan boshlab sport turlariga saralash va yo’naltirish boshlanadi. Uzoq muddatli o‘quv jarayonining birinchi bosqichida, dastlabki tayyorgarlik bosqichida, asosiy eʼtibor koordinatsion qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratiladi. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijalariga ko‘ra koordinatsion qobiliyatining quyidagi turlari ajratib ko‘rsatilgan: - harakatlarning asosiy ko‘rsatkichlarini boshqarish qobiliyati; - xavodagi masofani his qilish qobiliyati; - muvozanatni his qilish qobiliyati; - ritmni his qilish qobiliyati; - buyumni (snaryadni) his qilish qobiliyati; - bajariladigan harakatlarni his qilish qobilyati. Sport faoliyatida yuqoridagi barcha qobiliyatlar ularning kompleks kombinatsiyasida namoyon bo‘ladi. Bunga misol gimnastika bo‘lib, uning asosiy elementlari yuqoridagi qobiliyatlarning kombinattsyasi hisoblanadi. Sport mahoratiga erishish uchun koordinattsion qobilyatlar muhim ahamiyatga ega. Yuqorida sanab o‘tilgan qobiliyatlarni ko‘paytirish, baholash, o‘lchash va farqlash qobiliyati asosan vizual va eshitish analizatorlari bilan birgalikda harakatlanadigan vosita sezgi va hislarning aniqligi va nozikligiga asoslangan. Sport mashg‘ulotlarida harakatlarning aniqligi oldindan belgilangan xususiyatlar tizimini kuzatish orqali amalga oshiriladigan vosita sifati tushuniladi. Qisqa vaqt ichida katta ko‘lamdagi harakatlarini bajarish qobiliyati tezlik deb nomlanadi. Harakatlar tezligi “harakat reaktsiyalari tezligi” deb nomlangan shoshilinch vosita reaktsiyalarini talab qiladigan vaziyatlarda tezkor javob berish qobiliyati, shuningdek, 9 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “harakatlar tezligi” deb nomlangan harakatlarning tezkorlik xususiyatlariga bog‘liq bo‘lgan tanada sodir bo‘ladigan jarayonlarning o‘tishini taʼminlash qobiliyati bilan ifodalanadi. Tezlik boshqa jismoniy sifatlar bilan birga namoyon bo‘ladi, uning namoyon bo‘lish darajasi, maʼlum darajada, funktsiyalar majmuasiga bog‘liq. Mashqlarni bajarish vaqtida ushbu vosita qobiliyati yetakchi o‘rinlardan biri sifatida ajralib turadi, chunki elementlarni bajarishda muvozanat va burilishlar bilan bir qatorda sakrash harakatlari ham bajariladi. Sakrash ikki oyoqda baravar depsinish yoki bir oyog‘da debsinish bilan ifodalanishi mumkin. Koordinatsion qobilyatlar harakatlarning bevosita omillari bo‘lgan asosiy vosita qobiliyatlaridan farqli o‘laroq, koordinatsiya “inson tanasining alohida qismlarining bir-biriga nisbatan harakatchanligini belgilaydigan mushak-skelet tizimining morfologik xususiyatlari” ni belgilaydi. Koordinatsion qobilyatlar mushaklarning elastik xususiyatlarini, bo‘g‘imlarning tuzilishini, shuningdek mushaklarning ohangini markaziy-asab tizimi tartibga solishni belgilaydi, shuning uchun koordinatsiya psixomotor qobiliyatlarga bog‘liq. Uni sportchilarni tayyorlashning dastlabki bosqichida ishlab chiqish tavsiya etiladi, chunki 13-14 yoshga kelib mushak tuzilmalarining egiluvchanligi pasayadi. Yelka, umurtqa pog‘onasining egiluvchanligini rivojlantirishga katta eʼtibor beriladi. Sport amaliyotida ixtisoslashgan hislar bilan ifodalangan. Vaqtning “hissi” maʼlum bir faoliyat tarkibiy qismining davomiyligini aniq idrok etish sifatida belgilanadi: signalga javob vaqti, sakrashlardagi uchish vaqti, bazi akrobatik elementlarni bajarish. Bajariladigan harakatlarda vaqtni his qilish alohida ahamiyatga ega bo‘lib, u yuqori koordinatsion murakkabligi va harakatlarning avvalgi ketma-ketligi bilan ajralib turadi, bunda zarur harakatlar ritmidan yengil og‘ish ham raqobatbardosh tarkibda vosita harakatlarini bajarish natijasiga sezilarli taʼsir ko‘rsatishi mumkin. Tezlik bu vaqtinchalik xususiyat bo‘lib, u har qanday harakatlarning nisbatan bir tekis takrorlanish chastotasi bilan belgilanadi. Jismoniy mashqlarning ko‘p turlarida harakatlanish surʼati, bir tomondan, tezlikning rivojlanish darajasini, boshqa tomondan esa texnikaning mahorat darajasini aks ettiradi. Gimnastika elementlarni bajarish t