Методология налогового анализа

Аннотация

The article examines the research of economists on the nature of property taxes, analyzes the share of property taxes in the structure of resource taxes, and formulates conclusions and recommendations for the study. Keywords: tax analysis, property tax, land tax, resource tax Кириш Ресурслардан оқилона ва самарали фойдаланиш иқтисодиёт соҳасининг бош масаласи бўлиб, уларни солиққа тортиш орқали улардан унумли фойдаланиш бугуннинг долзарб вазифаларидан бири ҳисобланади. Ресурс солиқлари таркибига: мол-мулк солиғи, ер солиғи, сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ ва ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқлар киради. Бугунги кунда ресурслардан самарали фойдаланишни инобатга олган ҳолда, мамлакатимиз солиқ сиёсатида ресурслардан ундириладиган солиқлар ҳажми йилдан-йилга ошиб бормоқда. Биз бугунги тадқиқот ишимизда асосий эътиборни юридик шахслардан олинадиган ва ўз аҳамиятига эга мол-мулк солиғига қаратмоқчимиз. Ўзбекистон Республикаси солиқ тизимида юридик шахслардан олинадиган мол-мулк солиғи тўғри солиқлар таркибига киради ва моҳиятига кўра бу солиқ асосий воситалар шаклидаги ресурсларга нисбатан белгиланган солиқ ҳисобланади. Мол-мулкни ҳисобга олиш Ўзбекистон Республикасининг “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги [1]қонуни ва бошқа меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади. Шунингдек, солиқ бўйича тушумлар суммаси тўлиқ маҳаллий бюджетга тушади ҳамда бюджетнинг даромад манбаларидан бири ҳисобланади. Мазуга оид адабиётлар таҳлили Аввало, мавзу доирасида мол-мулк солиғини иқтисодий аҳамияти ва унинг олимлар томонидан берилган таърифларига тўхталиб, унинг моҳиятини очишга ҳаракат қиламиз. Иқтисодий адабиётларда “мулк солиғи - бу жисмоний ёки бошқа юридик шахсга, масалан, корпорацияга тегишли бўлган мол-мулкдан тўланадиган солиқ. Кўпинча мулк солиғи кўчмас мулк солиғи бўлиб, уни регрессив солиқ деб ҳисоблаш мумкин. У мулк 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 387 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil жойлашган маҳаллий ҳокимият томонидан ҳисоблаб чиқилади ва мулк эгаси томонидан тўланади” [2] -деб изоҳланган. Т.Л.Крутякованинг фикрича: “Корхоналарнинг мол-мулкига солиқни жорий этишнинг асосий мақсадларидан бири солиқ тўловчиларнинг фойдаланилмаётган мол-мулкни сотишдан манфаатдорлигини ошириш эди” [3]. В.Г.Пансковнинг сўзларига кўра, “ташкилотлар учун ўз активларини сотиш фойдасиз бўлиб қолди, чунки улар мавжуд бўлганлиги учун мулк қийматининг атиги 2 фоизини тўлаган ва улар сотилган тақдирда корхоналар сезиларли даражада юқори ставкада даромад солиғини тўлашга мажбур бўлган” [4]. Э.Н.Пятшеванинг фикрича, “Корхоналарнинг мол-мулкига солинадиган солиқ тўғрисида”ги қонуннинг муҳим камчилиги солиқ солишнинг адолатлилигининг энг муҳим тамойили – тенг солиқ солиш объектлари учун тенг солиқ мажбуриятини заифлаштирган кўплаб солиқ имтиёзлари бўлди[5]. Е.И.Жуковa мол-мулк солиғига қараши: “Хўжалик юритувчи субъектнинг мулкий комплексига тегишли бинолар, иншоотлар, ер участкалари ва бошқа объектларга эгалик ҳуқуқининг пайдо бўлиши солиқ мажбуриятлари билан бирга келади”[6]. Л.Н.Медведев талқинича “Ташкилотларнинг мол-мулкига солинадиган солиқ солиқ тўловчи - юридик шахсга тегишли бўлган мол-мулк қийматини солиққа тортиш шакли сифатида белгиланади”[7]. Т.Л.Крутякова эса мол-мулк солиғини “Ушбу солиқ тўғридан-тўғри солиқларга тегишли, чунки унинг якуний тўловчиси мулк ҳуқуқи асосида мулкка эга бўлган корхона ҳисобланади"[8]-деб ҳисоблайди. Ю.Д.Шмелев талқинича: “Иқтисодиёт нуқтаи назаридан ташкилотларнинг мол- мулкига солинадиган солиқнинг энг муҳим мақсади корхоналарни ўз ихтиёридаги мол- мулкдан самарали фойдаланишни рағбатлантириш (айланма маблағлар айланишини тезлаштириш, асосий фондларни тўлиқ ишлатиш, ресурсларни қисқартириш). , материал сарфи, фойдаланилмаётган хом ашё ва материаллар заҳираларини камайтириш); молия нуқтаи назаридан - ҳудудий бюджетларни барқарор даромад манбалари билан таъминлаш” [9]. И.А.Майбуровнинг фикрича, ташкилотларнинг мол-мулкига солиқ солиш қуйидаги мақсадларда ўрнатилади: 10 1) ҳудудий бюджетларни бюджет харажатларини молиялаштириш учун барқарор даромад манбаи билан таъминлаш; 2) ортиқча мол-мулкни сотишда ёки уни ишлаб чиқариш жараёнига жалб қилишда ташкилотга қизиқиш уйғотиш[10]. Г.К.Карбушевнинг фикрича, ташкилотларнинг мол-мулкига солинадиган солиқнинг фискал имкониятлари жуда катта. Гап шундаки, даромад солиғи ва бошқа даромад солиғидан фарқли ўлароқ, бу солиқ солиқ тўловчиларнинг даромад олиш ёки олмасликларига боғлиқ эмас. Уни ҳисоблаш учун асос бўлиб корхоналар мулкининг қиймати ҳисобланади. Бу даромадга солиқ солинадиган солиқ тўловларидан фарқли ўлароқ, мулк солиғи бўйича тўловларни олиш барқарорлигига ёрдам беради. Шу билан бирга, мулк каби солиққа тортиш объектини солиқдан яшириш даромадга қараганда анча қийин, бу ҳам унинг бюджет даромадларини тўлдиришдаги ролини оширади[11]. И.В.Гушина “мол-мулк солиғи корхоналарнинг ўз мол-мулкидан янада самарали фойдаланишдан манфаатдорлигини ошириш ва ортиқча, фо