XX ASR BOSHLARIDA O‘ZBEKISTON VA TURKIYADA ALIFBO ISLOHOTI

Аннотация

Ushbu maqolada XX asr boshlarida O‘zbekiston va Turkiyada amalga oshirilgan alifbo islohotlari tahlil qilinadi. Yozuv tizimini o‘zgartirishning sabablari, eski arab yozuvidan voz kechishning zarurati hamda bu jarayonning milliy uyg‘onish, savodxonlik va modernizatsiyaga ta’siri yoritiladi. Turkiyada 1928-yilda Atatürk boshchiligida lotin alifbosiga o‘tish islohotining ijtimoiy va madaniy oqibatlari, O‘zbekistonda esa jadidlar harakati va yozuv tizimidagi o‘zgarishlarning roli muhokama qilinadi. Ushbu islohotlarning milliy o‘zlikni anglash, ta’lim tizimi va madaniy taraqqiyotga ta’siri ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tayanch so‘zlar: alifbo islohoti, yozuv tizimi, arab yozuvi, lotin alifbosi, jadidlar harakati, savodxonlik, milliy uyg‘onish XX asr boshlarida Oʻzbekiston va Turkiyada alifbo islohoti juda dolzarb mavzu hisoblangan. Bu jarayon, ikki mamlakatning tarixiy va ijtimoiy kontekstidan kelib chiqqan holda, xalqni ma'rifatlantirish va milliy identitetni mustahkamlash yo'lida muhim ahamiyatga ega edi. Alifbo islohoti, bir tomondan, til va madaniyatni modernizatsiya qilishga, ikkinchi tomondan esa xalqni zamonaviy bilim bilan ta'minlashga xizmat qildi. Bu jarayon, shuningdek, siyosiy va iqtisodiy o'zgarishlar bilan ham uzviy bog'liq edi. Oʻzbekistonda 1928-yilda lotin yozuviga o'tish jarayoni boshlandi, bu esa turk xalqlari bilan yaqinlashishga xizmat qildi. Turkiyada esa 1928- yilda o'zgarish kiritilib, arab-lotin alifbosiga o'tildi, bu esa ilgari qoloq deb hisoblangan qismni zamonaviylashtirdi. Oʻzbekiston va Turkiyadagi alifbo islohotlari bir qator o'xshashliklarga ega bo'lsa-da, ularning sabablari va ta'siri turlicha bo'lgan. Выпуск журнала №-23 Часть–1_ Март –2025 393 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Oʻzbekistonda, asosan siyosiy motivlar, Turkiyada esa madaniy va ta'lim sohasidagi o'zgarishlar muhim ahamiyatga ega edi. XX asr boshlarida dunyoda milliy uyg‘onish harakatlari jadallashdi. Yevropa va Osiyoda mustamlakachilikka qarshi harakatlar kuchayib, ko‘plab xalqlar o‘z madaniyati va milliy o‘zligini anglashga intildilar. Ushbu jarayonda til va yozuv masalalari muhim o‘rin tutdi. Yozuv tizimining soddalashtirilishi savodxonlikni oshirishga, ta’lim tizimini isloh qilishga va ilm-fanning rivojlanishiga xizmat qilishi mumkin edi. Shu sababli, o‘sha davrda ko‘plab davlatlar, jumladan, O‘zbekiston va Turkiya ham alifbo masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi. XX asr boshlarida O‘zbekiston va Turkiyada alifbo islohoti milliy uyg‘onish, savodxonlik darajasini oshirish va modernizatsiya jarayonining ajralmas qismi sifatida amalga oshirildi. O‘zbekistonda arab yozuvi uzoq yillar davomida ishlatilgan bo‘lsa-da, uning murakkabligi va turkiy tillarga to‘liq mos kelmasligi sababli yozuv tizimini soddalashtirish masalasi ko‘tarildi. Jadidlar harakati ushbu o‘zgarishning asosiy targ‘ibotchilaridan bo‘lib, yangi alifbo orqali ta’limni rivojlantirish va savodxonlikni oshirishga harakat qildilar. 1929-yilda O‘zbekistonda lotin alifbosi rasmiy yozuv sifatida qabul qilindi, biroq keyinchalik 1940-yilda kirill alifbosiga o‘tildi. Turkiyada esa Mustafo Kamol Atatürk boshchiligida 1928-yilda arab yozuvidan lotin alifbosiga o‘tish islohoti amalga oshirildi. Bu qaror savodxonlik darajasini keskin oshirish, zamonaviy ta’lim va ilm-fan rivojiga yo‘l ochish maqsadida qabul qilindi. Yangi alifbo turk tilining fonetik xususiyatlariga moslashgan bo‘lib, uni o‘rganish va qo‘llash osonlashdi. Natijada, Turkiya madaniy jihatdan G‘arb bilan yaqinlashdi, ta’lim tizimi modernizatsiya qilindi va milliy o‘zlikni anglash jarayoni jadallashdi. O‘zbekiston va Turkiyadagi alifbo islohotlari milliy madaniyat, ta’lim va jamiyat rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Eski yozuv tizimlarining muammolari orasida ularning murakkabligi va o‘qish-yozish jarayonini qiyinlashtirishi asosiy o‘rin tutardi. Masalan, arab yozuvi O‘zbekistonda uzoq yillar davomida ishlatilgan bo‘lsa-da, uning turkiy tillarga moslashmaganligi sababli, o‘rganish qiyinchilik tug‘dirgan. Unli tovushlarning to‘liq ifodalanmasligi va chiziqli emasligi matnni tushunishda muayyan qiyinchiliklarni Выпуск журнала №-23 Часть–1_ Март –2025 394 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT yuzaga keltirgan. Turkiyada ham arab yozuvi ishlatilgan bo‘lib, u turk tilining tovush tizimiga to‘liq mos kelmagan. Bu esa savodxonlik darajasining past bo‘lishiga va zamonaviy bilimlarning keng yoyilishiga to‘sqinlik qilgan. Shuning uchun yozuv islohoti zaruratga aylandi.1 Alifbo islohotining asosiy maqsadlaridan biri modernizatsiya jarayonini jadallashtirish edi. Chunki yozuv nafaqat savodxonlik, balki ilm-fan, texnologiya va madaniyat rivojida ham katta ahamiyat kasb etadi. O‘z milliy yozuv tizimining takomillashtirilishi xalqning o‘zligini anglash jarayonida ham muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. O‘zbekiston va Turkiyada alifbo o‘zgarishlari milliy tilni rivojlantirish, uni ilmiy va texnik sohalarda yanada kengroq qo‘llash imkoniyatlarini yaratish maqsadida amalga oshirildi. Shu bilan birga, bu islohotlar madan