Directions for improving digital international logistics in Uzbekistan

Аннотация

The article investigates the issues of improving the electronic information systems of the authorized state bodies for international transport and their mutual integration. It also highlights the advanced international experience in this area and gives practical recommendations for its implementation in Uzbekistan. Key words: COVID-19, international transportation, national e-logistics portal, LPI international rating, supply chain, TIR CARNET, foreign trade, geopolitical processes, globalization. Кириш Бугунги кунда дунё давлатларининг геосиёсатида содир бўлаётган сиёсий ва иқтисодий жараёнлар жаҳон сиёсатига ўз таъсирини ўтказиши яққол намоён бўлмоқда. Жорий йилнинг бошида эса COVID-19 турдаги коронавирус инфекцияси туфайли дунё халқларининг бошига тушган пандемия ҳолати эса ижтимоий- иқтисодий ҳаётнинг барча жабҳаларида ўзининг салбий таъсирини ўтказди. Ушбу пандемия туфайли давлатларда юзага келаётган иқтисодий нобарқарор ҳолатдан келиб чиқиб, Ўзбекистон бўйлаб ташқи савдо юкларини ташишда инсон омилини чеклаш орқали автоматлаштирилган ахборот технологияларини қўллашни тақозо этмоқда. Шу билан бирга ҳозирда дунё давлатларининг ташқи савдо айланмасининг миқдорий кўрсаткичига пасайиш кузатилмоқда. Хусусан, Жаҳон Савдо Ташкилотининг маълумотларига кўра 2020 йилда пандемия туфайли дунё давлатларининг ташқи савдо айланмаси 13-32 % гача тушиб кетган [1]. Шундай шароитда эса бугунги кунга келиб, Ўзбекистон иқтисодиётини барқарор ривожлантириш, давлатнинг ижтимоий соҳалардаги вазифаларни ишончли амалга ошириш, миллий товарларини жаҳон бозорида рақобатбардошлигини мустаҳкамлаш ҳар қачонгидан ҳам долзарб вазифа бўлиб қолмоқда. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Мавзуга алоқадор масалалар ўрганилган илмий ишланмалар асосан хорижий тадқиқотчиларга тегишли бўлиб, уларга мисол тариқасида А.И. Болточко [2], 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 322 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil А.А. Стриженко [3] ва В.В.Ермакова[4]ларнинг илмий ишларини мисол қилиш мумкин. Мамлакатимиз олимларидан бири С.Қ. Алимов томонидан божхона хизматини такомиллаштириш умумий муаммосида божхона соҳасидаги барча жараёнларни кенг миқёсда автоматлаштиришга асосланувчи самарали бошқарув муаммоси, телкоммуникация ва автоматлаштириш тизимларининг асосий вазифаси тезкор ва бошқа ахборотларни тегишли бошқарув идораларига (объектларга) ўз вақтида, тўлақонли ва яширин етказиш, уни тўғри семантик ва расмий ўзгартириш каби жиҳатлар ёритиб берилган [5]. Ж.Исломов томонидан логистика тармоғини инновацион ривожланишида ахборотлаштириш соҳасидаги давлат сиёсатининг устувор йўналишлари келтирилган. Шунингдек, мазкур соҳада инновацион фаолиятни давлат томонидан тартибга солиш функцияcи ва тамойиллари ёритилган [6]. У.М.Ахмедов тадқиқотларида мазкур тармоқдаги ахборот ресурслари ва маҳсулотларини автоматлаштириш ҳамда самарали бошқариш учун АКТ лойиҳалари учун харажатларни минималлаштириш жараёнлари ёритилган [7]. Шунингдек Ф.А.Мирбабаев ва У.А.Шодмоноваларнинг илмий иш ва мақолаларини ҳам келтириш мумкин. Улар ўз ишларида ташқи иқтисодий фаолиятда автоматлаштирилган ахборот тизимларини жорий этишнинг фақатгина назарий жиҳатларига эътибор беришган [8]. Ушбу тадқиқотчилар мавзуга оид масалаларга билвосита алоқадор бўлган илмий ишларда эса асосан давлат ҳокимияти органларига АКТларни қўллаш муаммолари, “Электрон ҳукумат” тизимини жорий этиш, корхона бошқаруви ва ишлаб чиқаришга ахборот технологияларини қўллаш каби муаммолар ўрганилган. Шу билан бирга, ўрганиб чиқилган илмий адабиётларда халқаро юкларни ташиш жарёнларига бевосита ва билвосита иштирок этадиган ваколатли органлар, ёки халқаро ва минтақавий ташкилотларнинг ахборот-коммуникацион таъминоти билан боғлиқ ташкилий муаммолар, соҳани молиялаштириш механизмларини шакллантириш, соҳани такомиллаштириш бўйича хориж тажрибасини қўллаш масалалари, бундан ташқари, соҳага малакали кадрларни тайёрлаш, халқаро ташувларда халқаро ахборот коммуникацион ҳамкорлик муаммолари тўлиқ ўрганилмаган. Айрим хорижий тадқиқотчилар томонидан чоп этилган мақолаларда эса “Рақамли логистика” ва “Электрон логистика” каби тушунчаларнинг бир-биридан фарқли томонлари борасида аниқ ёндашувлар мавжуд эмас. Тадқиқот методологияси Тадқиқот даврида республика ташқи савдосида халқаро логистика рақамлаштиришнинг тутган ўрни ва аҳамиятини ўрганиш мақсадида илғор хориж тажрибасини инобатга олган ҳолда илмий-тадқиқот олиб боришнинг иқтисодий- статистик анализ ва синтез, статистик гуруҳлаш, тизимили таҳлил ва таққослаш каби усуллардан фойдаланилди. Юқорида кўрсатилган вазифаларда ўз вақтида ва сифатли бажаралишида давлатнинг арзон, сифатли ва тезкор транспорт – логистика тизимини шакллантирмасдан эришиб бўлмайди. Шунингдек, республиканинг транспорт-логистика соҳаси бугунги кунда талаб даражада эмаслиги, транспорт автопаркларининг эскирганлиги, халқаро рейтингларда қуйи ўринларда жой 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 323 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron j