OCHIQ URUG’li O’SIMLIKLARNING O’SISHI VA TARQALISHI

Аннотация

Gymnosperms are mainly represented by conifers and other types of plants. Their growth conditions, ecological requirements and dispersal mechanisms are studied. The adaptation of plants to different climatic conditions, Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 329 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT methods of seed dispersal, as well as the influence of human activity and natural factors are considered. The role of gymnosperms in the ecosystem, their biodiversity and economic importance are also considered as important aspects. Key words: gymnosperms, growth process, dispersal, ecological importance, role in agriculture, golden seeds, problems and solutions. Quruqlik sharoitida yashaydigan va urug' yetishtiradigan yuksak o'simliklar urug'li o'simliklar deb ataladi. Bu o'simliklarda urug' bo'lishi bilan arxegonial yuksak o'simliklardan, ya'ni moxlar, riniofit, plaun, qiriqbo'g'im va paparotniklardan tubdan farq qiladi. Hozirgi zamon yuksak urug' yetishtiruvchi o'simliklar asosan yuqorida aytilgan sporali yoki arxegoniylardan kelib chiqqan. Yer yuzida ochiq urug'lilarning hozir 660 turi mavjud bo'lib, asosan daraxt, qisman buta va liana turlari uchraydi.Shoxlanishi monopodial bo'lib, poyasi kambiy va fellogen to'qimalarining faoliyati natijasida o'ziga xos tuzilishga ega. Ikkilamchi yugonlashish xususiyati bilan yopiq urug'li o'simliklarga yaqin tursada gistologi elementlaridan-tarxeyalardan tuzilganligi va o'tkazuvchi bog'lamlar yo'qligi bilan ulardan farq qiladi. Bargining tuzilishiga qarab ikki guruhga bo'linadi. 1. gr megofil linyasi bo'yicha poporotniklarga o'xshash barglar. 2 gr mikrofil linyasi UZ bo'yicha hosil qilingan nina barglar. Bargi 2-5 yilda to'kiladi. Ochiq urug'lilar doimiy yashil o'simliklar bo'lib, ildizi-asosiy va yon ildizlardan iborat, mikoriza hosil bo'ladi. Urug'lar havo yoki suv orqali tarqalishi mumkin. Ko'plab gymnospermlar, masalan, koniferlar, yengil urug'lar ishlab chiqaradi, bu esa ularning uzoq masofalarga tarqalishiga yordam beradi.Ba'zi o'simliklar urug'larini hayvonlar orqali tarqatadi. Hayvonlar urug'larni ovqatlanish jarayonida yutib yuborishi yoki ularni boshqa joylarga olib borishi mumkin.Ba’zi ochiq urug’li o’simliklar vegetativ yo‘l bilan ham ko‘payishi mumkin, bu esa ularning yangi joylarda tezda o‘sishini ta'minlaydi. Ochiq urug'li o`simliklar 7 ta sinfga bo`linadi: 1. Urug'li paporotniklar 2. Sagovniklar Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 330 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 3. Bennetitlar 4. Kordaitlar 5. Ginkgolari 6. Igna barglilar 7. Ignacha barglilar Urug’li qirqquloqlar.Ular o`zining tashqi tashqi ko`rinishi bilan hozirgi daraxtsimon qirqquloqlarga o`xshar, lekin har xil sporali bo`lib, urug` yordamida ko`payishi bilan ulardan farq qiladi.Uning poyasida qo`sh patsimon yirik - yirik murakkab barglar bo`lar, ularning asosiy bandlari ko`pincha dixotomik shoxlanar edi. Sagovniklar hozir yashab turgan o`simliklar bo`lib, eski (Cycas, Macrozamia, Bowenia, Encephalarthos, Stangeria kabi avlodlar) va yangi dunyoning (zamia, Microcycas, Ceratoramia, Pioon avlodlari) tropik hamda subtropik mintaqalarida tarqalgan 9 ta avlodi o`z ichiga oladi. Sagovniklar - ustunsimon oddiypoyali daraxtlardan; poyasi axayon - axyonda shoxlangan bo`ladi. Poyasining uchida juda yirik, patsimon qalin-qattiq barglar tojdek bo`lib turadi. Mikrosporangiylari tangachasimon mikrosporofillarning chetida turadi yoki tangachasimon makrosporofillardan joy olgan, mikrosporofillari to`p-to`p bo`lib, otalik qubbalarini hosil qiladi. Makrosporangiylar (urug kurtaklar) makrosporofillarning chetida turadi yoki tangachasimon mikrosporofillardan hosil bo`lgan onalik qubbalaridan joy oladi. Kordaitlar asosan paleozoy erasida o'sib, hozir qurib bitgan o'simliklar tartibidir. Tartibning eng yaxshi o`rga-nilgan vakili Cordates avlodidir. Tanasida serbar yog'och zonasi bilan o'ralgan, o`sha yog'och qismi tuzilishi jihatidan ninabarglilarning yog'och qismiga o`xshagan edi. Kordaitlar boshqa ochiqurug'lilar bilan birgalikda toshko'mir davrining o'rtasidan Perm davri oxirigacha Shimoliy va Janubiy yarim sharlarda o'rmonlar hosil qildilar. Kordaitlar asosan monopodial tavaqalangan tanasi (ba'zan ichi bo'sh) va baland tojli yirik ikki qavatli daraxtlar edi (balandligi 20-30 m gacha va diametri 1 m gacha). Gingkgoales tartibi hozir Ginkgoaceae degan atigi bitta oilani o'z ichiga oladi, bu oilaning birdan-bir vakili ginkeo (Ginkgo biloba) dir. G.Biloba adı bo`ladigan daraxt bo`lib, balandligi 30-40 m ga, yo`g`onligi 3-4 m ga yetadi. Poyasi 18 sm gacha boradi, masalan, Avstraliyada o'suvchi Macroramia Hopei ning Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 331 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT poyasi shuncha keladi. Bennetitlar tashqi ko'rinishidan sagovniklarga o'xshab yura davrida rivojlangan, yer yuzini qoplab so'ng yuqori bo'r davrida butunlay yo'qolib golib ketgan o`simliklardir. Bennettitlarning ichki tuzilishi urug'li qirqquloqlilar bilan sagovniklarning ichki tuzilishiga juda yaqin. Ularning poyalarida kambiyl