Прямые иностранные инвестиции, экспорт и экономический рост в Узбекистане: применение векторной модели коррекции ошибок

Аннотация

This study aims to investigate the nexus between foreign direct investment, export and economic growth for the Uzbekistan economy during the period 2000-2019, using the Vector Error Correction Model (VECM) methodology. Annual time-series data were obtained from World Bank. During econometric analyze were performed the ADF unit root test, Johansen cointegration test and the vector error correction model. VECM analysis shows that there is a long- term relationship between these variables. Keywords: Economic growth, FDI, unit root test, Johansen Cointegration Test, vector error correction model Кириш Жаҳон мамлакатларида барқарор иқтисодий ўсиш суръатларини таъминлаш, юқори қўшилган қийматли рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чиқариш, корхоналарни технологик янгилаш, янги иш ўринларини яратишда хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва улардан самарали фойдаланиш муҳим аҳамият касб этмоқда. Глобаллашув жараёни ва халқаро капитал миграцияси ривожланаётган мамлакатлар ва минтақаларда хорижий инвестицияларни жалб этиш ҳисобига миллий иқтисодиётни ривожлантириш учун муҳим истиқболли имкониятларни яратмоқда. Дарҳақиқат, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёевнинг 2020 йил 28 декабрдаги Олий Мажлисга мурожаатномасида таъкидланганидек, 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 210 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil “...иқтисодий ўсишга, аввало, рақобатдош саноат занжирларини яратиш ҳамда бундай лойиҳаларга инвестицияларни кўпайтириш орқали эришилади” [1]. Жаҳон иқтисодиётидаги нобарқарорлик, турли таҳдидларнинг ҳамон сақланиб қолаётгани, айниқса глобал пандемия таъсирида иқтисодий ўсишнинг секинлашуви хорижий инвестициялар оқими ҳажмини кескин тушишига сабаб бўлди. Пандемия ва ундан кейинги даврларда иқтисодий ўсишда юзага келган турғунликни бартараф қилиш мақсадида мамлакатлар ўртасида хорижий инвестициялар жалб қилиш бўйича кескин рақобат курашининг юзага келиши хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва улардан самарали фойдаланиш бўйича янги стратегик йўналишларни ишлаб чиқишни талаб қилади. Глобал иқтисодий контекстда хорижий инвестицияларни жалб қилиш бўйича мамлакатлар томонидан олиб борилаётган ёндашувларнинг ўзгариши рўй бермоқда. Хусусан, 2000 йилларгача бўлган даврларда халқаро компаниялар, инвесторлар томонидан қайси мамлакат ёки минтақага инвестиция киритиш бўйича рақобатлашув мавжуд бўлган бўлса, ҳозирги даврга мамлакатлар, минтақалар хорижий инвестицияларни жалб қилиш бўйича рақобатлашмоқда. Тўғридан-тўғри хорижий инвестиция (ТТХИ)лар одатда кўплаб халқаро институтлар, сиёсатчилар ва иқтисодчилар томонидан иқтисодий ўсишни таъминлаш, шунингдек, ривожланаётган мамлакатларнинг иқтисодий муаммоларини ҳал қилиш омили сифатида кўриб чиқилади. Мавжуд тадқиқотларга кўра, чет эл сармоялари самарали равишда жойлаштирилганда мамлакат ва ҳудудларнинг иқтисодий ўсишини юзага келтиради. Айрим илмий манбаларда ТТХИлар иқтисодий ўсишга эришишнинг энг самарали усули деб ҳисобланади [2]. Шу сабабли, кўпгина ҳукуматлар, хусусан, ривожланаётган мамлакатларда, хорижий капиталга алоҳида муносабатда бўлишади. Аксарият ривожланаётган мамлакатларда хорижий инвестицияларни жалб қилиш масалалари билан шуғулланувчи вазирликлар, қўмиталар, давлат агентликлари мавжуд бўлиб, уларда солиқ имтиёзлари, импорт божларидан озод қилиш, бино ва ер майдони билан таъминлаш, турли хил давлат субсидияларини таклиф қилиш орқали хорижий инвесторларга алоҳида ёндашган ҳолда сиёсат олиб борилади. Кейинги йилларда мамлакатимизда инвестиция муҳитини яхшилаш бўйича олиб борилаётган ижобий ислоҳотлар самараси ўлароқ, Ўзбекистон хорижий инвестицияларни жалб қилиш бўйича Марказий Осиёдаги етакчи давлатлардан бирига айланмоқда. Хусусан, Жаҳон банки маълумотларига кўра, Ўзбекистон иқтисодиётига 2019 йил давомида 2204,9 млн АҚШ миқдорида ТТХИ жалб этилган ва ушбу кўрсаткич бўйича 1998 йилдан бошлаб илк маротаба Туркманистон Республикасини ортда қолдирган ҳолда, Марказий Осий давлатлари орасида Қозоғистон Республикасидан кейинги ўринни эгаллаган. Сўнгги 20 йил мобайнида Ўзбекистонда иқтисодий ўсишнинг барқарор суръатлари кузатилган бўлсада, иқтисодий ўсишнинг айнан қайси омиллар натижасида юзага келгани, бунда хорижий инвестициялар оқими ва экспортнинг қай даражада муҳим аҳамиятга эгалигини замонавий эконометрик инструментлар орқали чуқур таҳлил этиш талаб этилади. Узоқ йиллар давомида ёпиқ сиёсий, иқтисодий тизимнинг сақланиб қолингани, статистик маълумотлардаги ноаниқликлар, иқтисодий кўрсаткичлар бўйича миллий ва халқаро статистик базалардаги кескин тафовутнинг мавжудлиги ва бошқа бир 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 211 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil қатор сабаблар туфайли Ўзбекистонда ТТХИнинг иқтисодий ўсишга бўлган таъсири нисбатан кам ўрганилган. Шундан келиб чиққан ҳолда, ушбу тадқиқот орқали Ўзбекистон иқтисодиёти мисолида ТТХИ, иқтисодий ўсиш ва экспорт ўртасидаги ўзаро алоқадорлик эконометрик таҳлил орқали ўрганилган. Мавз