Economic potential and scientific and theoretical foundations for ensuring the economic growth of the region

Аннотация

The article presents the scientific and theoretical definitions of the categories "economic growth" and "economic potential", their comparative analysis, as well as the importance of the economic potential of the region in ensuring sustainable development and economic growth, the main elements, the classification of economic potential and the directions of strategic management of the possibilities of its use. Key words: economic growth, economic potential, economic development, potential elements. Кириш Мамлакатимизда иқтисодий ислоҳотларни амалга ошириш жараёнида ҳудудларда мавжуд салоҳиятдан самарали фойдаланиш ҳисобига мамлакат иқтисодий ўсишини таъминлашга кенг эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси”нинг иқтисодиётни ривожлантириш ва либераллаштиришнинг устувор йўналишларида айнан макроиқтисодий барқарорликни янада мустаҳкамлаш ва юқори иқтисодий ўсиш суръатларини сақлаб қолиш ҳамда вилоят, туман ва шаҳарларни комплекс ва мутаносиб ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш, уларнинг мавжуд салоҳиятидан самарали фойдаланиш, бевосита ижтимоий-иқтисодий ривожланишни жадаллаштириш, халқнинг турмуш даражаси ва даромадларини ошириш учун ҳар бир ҳудуднинг табиий, минерал-хомашё, саноат, қишлоқ хўжалиги, туристик ва меҳнат салоҳиятидан комплекс ва самарали фойдаланиш йўналишлари алоҳида кўрсатиб берилган[1]. Ҳар қандай мамлакатнинг асосий иқтисодий муаммоси барқарор иқтисодий ўсишни ва унинг юқори суръатларини таъминлаш ҳисобланади. Барқарор иқтисодий ўсиш узоқ вақт давомида иқтисодиётни юқори суръатлар билан ўсиб боришини таъминлаш бўлиб, юқори иқтисодий ўсиш суръатлари мувозанатлашган макроиқтисодий сиёсатни амалга ошириш, иқтисодиётни эркинлаштириш, ишлаб чиқаришни модернизациялаш ва диверсификациялаш, техник қайта қуроллантиришга қаратилган таркибий ўзгаришларни жадаллаштириш ва чуқурлаштириш натижасида эришилади. 3/2021 (№ 00053) http://iqtisodiyot.tsue.uz 147 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil Мамлакатимиз ҳудудларини комплекс ва мутаносиб ижтимоий-иқтисодий ривожланишини, табиий хом-ашё ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини, иқтисодий ва инвестициявий салоҳиятини ҳамда бошқа қиёсий устунликларини баҳолашнинг ягона тизимини жорий этиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 1 майда ПҚ-4702-сон “Ҳудудларни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришни рейтинг баҳолаш тизимини жорий этиш тўғрисида”ги қарори [2] қабул қилиниб, унинг ижроси ҳудудларда мавжуд салоҳиятдан фойдаланган ҳолда юқори суръатлардаги иқтисодий ўсишни таъминлайди. Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда ҳозирги кунда мазкур ишнинг долзарблиги юқори ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар шарҳи Иқтисодий ўсиш муаммолари ҳозирги кунда иқтисодий мунозараларда, турли сиёсатчилар, ҳукумат аъзолари, турли миллат вакиллари мулоқотларида марказий ўрин тутади. Чунки, реал ишлаб чиқаришнинг ўсиши ҳар қандай хўжалик тизимига хос чекланган ресурслар шароитида чексиз эҳтиёжларни қондириш муаммосини маълум даражада ҳал қилиш имконини беради. А.Смит ва Т.Мальтуснинг номи билан боғлиқ бўлган иқтисодий ривожланишнинг дастлабки концепцияларидан бири унинг ўсиши ёки секинлашувининг бирламчи омиллари меҳнат, капитал ва аҳоли эканлиги тўғрисидаги тахминларга асосланган эди. Аммо улар, классик сиёсий иқтисоднинг кўплаб тарафдорлари сингари, инсон билимларини ривожлантириш, илм-фан тараққиёти ва унинг ютуқларини технология ва ишлаб чиқаришни ташкил қилишни такомиллаштириш учун қўллаш каби муҳим омилнинг аҳамиятини ҳисобга олишмаган [3]. Классик мактабнинг яна бир ёрқин вакили Давид Рикардо иқтисодий ўсишни асбоб-ускуналарни технологик такомиллаштириш ва савдога ихтисослашиш ҳисобидан назорат қилиш мумкинлигини таъкидлаган бўлсада, бироқ у ҳам мутлақо барқарор ҳолатни назарда тутган. Иқтисодий ўсишнинг кейинги концепцияларида ривожланишнинг тўртта детерминантини: ишчи кучи, капитал, ресурслар ва технологияларни бирлаштиришнинг турли хил вариантларига эътибор қаратилган. Жумладан, иқтисодий ўсиш назарияларига У.Ростоунинг босқичлар назарияси алоҳида қизиқиш уйғотади, унга кўра, маълум бир вақтдан кейин барқарор иқтисодий ўсиш мамлакат иқтисодий тузилишида юз берадиган муҳим сифат ўзгаришларига олиб келади ва табиий равишда иқтисодиёт "бир босқичдан иккинчисига", ёки бир ҳолатдан иккинчисига ўтади [4]. Самарали талаб кейнсиан моделининг асосий омили ҳисобланади ва айнан умумий самарали талабнинг кенгайиши иқтисодий ўсишга ёрдам бериши керак. Амалда Кейнс талаб омилларига эмас, балки классик ёндашувга хос бўлган таклиф омилларига урғу беради. Кейнснинг фикрига кўра иқтисодий ўсиш масаласини ўрганишда инвестицияларнинг мультипликацион самараси муҳим ҳисобланади. Мамлакат қанчалик бой бўлса, ортиб бораётган миллий даромаднинг шунчалик катта қисми жамғарилиб, инвестицияларга йўналтирилади. Ўсиш назариясига Йозеф Алоиз Шумпетер ҳам 1934 йилда чоп этган “Иқтисодий ривожланиш назарияси” иши билан катта