Современная система менеджмента качества и вопросы ее внедрения

Аннотация

This article examines the opinions of domestic and foreign scientists in the implementation of modern quality management system. Also, the essence of stages of evolution of approaches to quality management, tasks of modern quality management system implementation and ways of their solution are highlighted. Key words: quality management, quality management system, quality management principles, ISO standards, general quality management. Кириш Жаҳоннинг иқтисодиёти ривожланган давлатлари тажрибасидан кўринадики, ҳар қандай мамлакатнинг тараққиёти унинг корхона ва ташкилотларида яратилаётган маҳсулотлар (ишлар ва ҳизматлар) сифатига бевосита боғлиқ. Сабаби ишлаб чиқилган маҳсулот (иш, хизмат)лар сифати юқори, нархи нисбатан паст, истеъмол қиймати арзон бўлса ушбу маҳсулот ёки хизматнинг рақобатбардошлиги нисбатан юқори бўлади. Бугунги кунда республикамида рақамли иқтисодиётни шакллантириш ва ривоожлантириш шароитида замонавий сифат менежменти тизимини ҳамда иқтисодиётнинг устувор тармоқ ва соҳаларида халқаро стандартларни жорий этиш бўйича илмий тадқиқотлар натижаларидан амалда самарали фойдаланиш муҳим вазифалардан ҳисобланади. Сабаби миллий маҳсулотлар рақобатбардошлигини таъминлаш ва уларнинг экспорт салоҳиятини ошириш бевосита маҳсулотлар сифати 3/2021 (№ 00051) http://iqtisodiyot.tsue.uz 71 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil ва хавфсизлигини таъминлашга бевосита боғлиқ. Бу ўз навбатида нафақат ушбу маҳсулот, иш ёки хизмат тақдим этувчи субъектнинг балки, ушбу хўжалик юритувчи субъект жойлашган ҳудуд, ҳатто мамлакат миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини таъминлашда муҳим омил ҳисобланади. Бугунги кунда жаҳон иқтисодиётида интеграциялашув ҳамда рақобатчилик жараёнларининг ривожланиши билан замонавий сифат менежментига бўлган талаб ошиб бормоқда. Мисол учун 2015 йилда ISO стандартлаштириш бўйича халқаро ташкилот томонидан ўтказилган тадқиқот натижаларига кўра дунёда ISO 22000 стандарти талабларига жавоб берадиган 32 мингдан ортиқ сифат менежментини бошқариш тизими жорий этилган. Шу ва бошқа ҳолатлар мазкур муаммонинг долзарблигидан далолат беради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Сифат менежменти тизимини жорий этиш ва бошқариш масалалари бўйича кўплаб хорижлик олимлар ўз фикрларини билдириб ўтишган. Хусусан, AҚШда Э.Демингнинг: “Сифат, унумдорлик ва рақобатбардошлик” ва “Инқироздан чиқиш” каби китобларида “14 қоида” номи билан танилган [5] Деминг фалсафаси ўрин олган бўлиб, улар умумий сифат (Total Quality) нинг асосини ташкил қилган. Бошқа бир машҳур Aмерикалик, Сифат соҳасидаги мутахассис A. Фейгенбаумнинг таърифига кўра, “сифат - евангелизм эмас, оқилоналаштириш таклифи эмас ва шиор ҳам эмас, у ҳаёт тарзидир деб атаган[10]. Шуниндек, Япония олимлар ва муҳандислар бирлашмаси (JUSE) томонидан “Сифат устаси ва назорати” журналида “Сифат корхонанинг тақдирини ҳал қилади” деган фикрлар баён этилган. Ушбу журналда эълон қилинган “Бугун чиройли кўринган нарса эртага эскиради”, “Ҳар дақиқада сифат ҳақида ўйла” каби мақолаларда Япон корхоналарида ходимлар учун “бешта нол” номини олган сифатни таъминлашда қатнашиш дастури ишлаб чиқилган. Масалан, У.Деминг "Сифатни бошқариш мукаммалликка эришишни англатмайди. У бозор учун мақбул сифат даражасига эришишдир", деб ҳисоблайди. Ж.Джуран сифатга "фойдаланишга қулайлик" сифатида таъриф беради[6]. Ж. Харрингтон сифатни "истеъмолчига маъқул бўлган нархда унинг талабларини етарли даражада ёки ортиғи билан қондириш" деб тавсифлайди. Сифат менежменти муаммолари билан шуғулланган яна бир америкалик машҳур олим Ф. Кросби, ZD (нол нуқсонлар) "нуқсонсиз маҳсулот ишлаб чиқариш"[8] тушунчасини ишлаб чиқган. Ушбу концепция сифатни таъминлашда нуқсонга йўл қўймаслик қоидаларини ўз ичига олади. Япон олими Каору Исикава эса интеграциялашган сифат менежменти концептуал қоидаларини ишлаб чиқган бўлиб, сабаб-оқибат муносабатларини таҳлил қилиш учун оргинал график усулини жорий этди. Шуниндек, сифат ва уни таъминлаш масалалари, замонавий сифат менежментининг рақобатбардошлилигини бошқаришни стратегик менежмент қуроли сифатида ўрганиш бўйича Я.Корнай, Р.Кунц, П.Друкер, Ф.Котлер, ва бошқаларнинг илмий ишлари классик ишларга айланган десак муболаға бўлмайди [9]. Ўзбекистонда сифат менежментини бошқариш тизимини такомиллаштиришнинг умумий муаммоларини ўрганиш бўйича маҳаллий 3/2021 (№ 00051) http://iqtisodiyot.tsue.uz 72 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 3, may-iyun, 2021 yil олимларимиз Ё.А.Абдуллаев, А.Ш.Бекмуродов, Б.Б.Беркинов, М.А.Икрамов, Н.Қ.Йўлдошов, А.М.Қодиров, Ш.Ж.Эргашходжаев, Р.И.Нуримбетов ва бошқаларларнинг илмий тадқиқотларида ёритиб ўтилган. Шуни таъкидлаш керакки, шиддат билан ўзгариб бораётган бугунги бозор шароитида фаолият юритиш сифатни бошқариш масаласига янгича нигоҳ билан қарашни талаб қилмоқда. Ривожланган рақобатчилик муҳити ўз навбатида маҳсулот ва хизматлар сифатини доимий ошириб боришни талаб этган ҳолда уларни тақдим этувчиларнинг рақобатбардошлигини аниқлашда муҳим аҳам